Nhìn từ ngoài, khối Rubik 3x3 là 54 ô màu. Nhưng khi giải, bạn không di chuyển từng ô, mà di chuyển từng viên. Hiểu cấu tạo Rubik (có những loại viên nào, mỗi loại có mấy màu, viên nào đứng yên, viên nào đi được) là bước đầu tiên để giải khối mà không bị rối. Bài này giải thích từng loại viên bằng hình, rồi chỉ ra vì sao điều đó giúp bạn giải nhanh hơn.
Mọi hình khối và chuỗi nước trong bài đều được vẽ và chạy thử trên trình mô phỏng khối Rubik của EasyRubic.
Rubik 3x3 có bao nhiêu viên?
Theo Wikipedia, khối Rubik 3x3 có 9 ô màu trên mỗi mặt, tức 54 ô tất cả, và gồm 26 khối nhỏ ghép lại (Wikipedia). 26 viên đó chia thành ba loại:
| Loại viên | Số lượng | Số ô màu mỗi viên | Nằm ở đâu |
|---|---|---|---|
| Viên tâm | 6 | 1 | Giữa mỗi mặt |
| Viên cạnh | 12 | 2 | Giữa hai viên góc |
| Viên góc | 8 | 3 | Ở 8 đỉnh của khối |
Thử cộng lại: 6 + 12x2 + 8x3 = 6 + 24 + 24 = 54 ô. Đúng bằng số ô bạn thấy.
Ở giữa khối còn một phần bạn không nhìn thấy: lõi. Phần sau của bài nói về nó.
Viên tâm: đứng yên, quyết định màu của mặt
Viên tâm chỉ có một ô màu. Khi xoay các mặt, viên tâm chỉ quay tại chỗ, không bao giờ rời chỗ của nó. Hình dưới chỉ tô màu sáu viên tâm. Sau ba nước R U F, các viên khác đã đi chỗ khác, nhưng sáu viên tâm vẫn ở nguyên chỗ cũ:
Xem 3D trước và sau
- Bạn đang có (đầu vào)
- Sau công thức
Vì vậy, màu viên tâm chính là màu của cả mặt đó. Mặt có viên tâm đỏ là mặt đỏ, kể cả khi trên mặt đó chưa có ô đỏ nào khác. Màu nào đối diện màu nào và vì sao bảng màu không bao giờ đổi được giải thích kỹ trong bài màu sắc Rubik.
Bốn nước.
Mỗi nước một lần.
Bấm từng ký hiệu và theo dõi một viên. Đây là bài tập quan sát chuyển động.
Viên cạnh: 12 viên, mỗi viên 2 màu
Viên cạnh nằm giữa hai viên góc, trên mỗi "đường viền" của khối. Mỗi viên có đúng hai màu, ví dụ trắng-đỏ hay xanh lá-cam. Hình dưới chỉ tô màu 12 viên cạnh. Bên trái là khối sau khi bị xáo bằng vài nước, bên phải là khi R U R' U' đưa chúng về chỗ:
- Bạn đang có (đầu vào)
- Sau công thức
Hai màu của một viên cạnh luôn đi cùng nhau. Viên trắng-đỏ có ô trắng ở đâu thì ô đỏ ở ngay cạnh đó. Nên khi tìm "ô trắng-đỏ", bạn thực ra đang tìm một viên, và chỉ có đúng một viên như vậy trên cả khối.
Viên góc: 8 viên, mỗi viên 3 màu
Viên góc nằm ở 8 đỉnh. Mỗi viên có ba màu, ví dụ trắng-xanh lá-đỏ. Hình dưới chỉ tô màu 8 viên góc, cùng chuỗi R U R' U' như trên:
- Bạn đang có (đầu vào)
- Sau công thức
Ba màu của viên góc cũng luôn đi cùng nhau. Viên góc trắng-xanh lá-đỏ chỉ có một chỗ đúng: đỉnh nằm giữa ba viên tâm trắng, xanh lá và đỏ.
Một nước xoay di chuyển những viên nào?
Một mặt của khối 3x3 là một lớp gồm 9 viên: 1 viên tâm, 4 viên cạnh và 4 viên góc. Xoay một mặt là xoay cả 9 viên đó cùng lúc. Hình dưới tô màu 8 viên cạnh và góc của lớp bên phải, trước và sau một nước R:
- Bạn đang có (đầu vào)
- Sau công thức
Nhìn kỹ sẽ thấy hai quy luật:
- Viên cạnh luôn đi đến chỗ của viên cạnh, viên góc luôn đi đến chỗ của viên góc. Không nước xoay nào đổi một viên cạnh vào chỗ viên góc.
- Viên tâm không đổi chỗ, nó chỉ quay tại chỗ.
Đó là lý do mọi cách giải đều chia việc theo loại viên. Ví dụ cách giải cho người mới bắt đầu bằng 4 viên cạnh có ô trắng (chữ thập trắng), rồi đến 4 viên góc có ô trắng.
- Bạn đang có (đầu vào)Khối đã xáo
- Kết quả sẽ đạt được sau khi hoàn thành bước nàyChữ thập trắng đã xong
Đúng chỗ chưa đủ, còn phải đúng hướng
Một viên được giải xong khi nó đạt cả hai điều:
- Đúng chỗ (vị trí): nằm giữa các viên tâm cùng màu với nó.
- Đúng hướng: mỗi ô màu quay về đúng mặt có viên tâm cùng màu.
Người mới hay gặp tình huống viên đã nằm đúng chỗ mà màu lại "ngược". Đó là viên sai hướng.
Viên cạnh bị lật
Viên cạnh có 2 hướng: đúng, hoặc bị lật (hai màu đổi mặt cho nhau). Hình dưới cầm mặt trắng ở trên. Ở hình bên trái, viên trắng-xanh lá đã nằm đúng chỗ, giữa tâm trắng và tâm xanh lá, nhưng ô trắng lại quay ra mặt trước. Khoá học của EasyRubic sửa trường hợp này bằng F U' R U:
Xem 3D trước và sau
- Bạn đang có (đầu vào)
- Sau công thức
Viên góc bị xoay
Viên góc có 3 hướng: đúng, xoay một lần theo chiều kim đồng hồ, hoặc xoay một lần ngược chiều. Ở hình bên trái dưới đây, viên góc trắng-xanh lá-đỏ nằm đúng đỉnh của nó, nhưng ô trắng quay sang mặt phải thay vì mặt trên. Chuỗi R' D' R D R' D' R D xoay nó về đúng hướng:
Xem 3D trước và sau
- Bạn đang có (đầu vào)
- Sau công thức
Hình chỉ tô màu một viên góc để bạn dễ nhìn. Trên khối thật, chuỗi này còn làm xáo trộn tầng dưới, nên đừng thử nó trên một khối đã gần xong nếu chưa biết cách dùng. Trong cách giải cho người mới, việc chỉnh hướng ở tầng cuối có các bước riêng: chữ thập vàng (chỉnh hướng viên cạnh) và mặt vàng (chỉnh hướng viên góc).
- Bạn đang có (đầu vào)Có chữ thập vàng ở trên
- Kết quả sẽ đạt được sau khi hoàn thành bước nàyCả mặt vàng ở trên
Vì sao không thể lật đúng một viên cạnh?
Wikipedia giải thích rằng khi chỉ xoay các mặt, hướng của viên góc cuối cùng luôn bị quyết định bởi 7 viên góc còn lại, và hướng của viên cạnh cuối cùng bị quyết định bởi 11 viên cạnh còn lại (Wikipedia). Nói đơn giản:
- Bạn không thể xoay đúng một viên góc mà mọi viên khác vẫn nguyên.
- Bạn không thể lật đúng một viên cạnh mà mọi viên khác vẫn nguyên.
Nếu khối của bạn chỉ còn đúng một viên góc bị xoay hoặc một viên cạnh bị lật, khối đã bị tháo lắp sai hoặc viên góc bị vặn tay, chứ không phải bạn giải sai. Bài Rubik không giải được chỉ cách nhận ra và sửa. Muốn biết các con số này dẫn đến hơn 43 tỷ tỷ trạng thái như thế nào, xem bài Rubik có bao nhiêu trạng thái.
Bên trong Rubik có gì?
Nếu tháo khối ra, bạn sẽ thấy cấu tạo bên trong khá đơn giản. Theo mô tả của Wikipedia (Wikipedia):
- Lõi là một khối hình chữ thập ba chiều, gồm ba trục cắt nhau.
- Sáu viên tâm gắn vào sáu đầu trục của lõi. Mỗi viên tâm xoay được quanh một chốt giữ, nên viên tâm và lõi thực ra là một bộ phận. Vì thế Wikipedia đếm khối Rubik là 21 bộ phận: lõi (kèm sáu viên tâm) và 20 viên cạnh và góc.
- Lò xo đặt giữa chốt giữ và viên tâm, ép viên tâm vào trong để cả khối không bị lỏng. Các khối chính hãng đời cũ có ốc chỉnh được độ chặt, đời mới dùng đinh tán cố định, còn một số khối rẻ chỉ có khớp nhựa.
- Viên cạnh và viên góc không gắn vào lõi. Mỗi viên có một "chân" giấu bên trong, móc vào các viên bên cạnh. Chính các viên tâm và các viên quanh nó giữ nó lại.
Điều cuối giải thích vì sao khối có thể bị bung: khi xoay lệch hoặc khối quá lỏng, một viên cạnh hay góc tuột khỏi chỗ móc. Wikipedia cũng ghi rằng có thể tháo khối bằng cách xoay một mặt 45 độ rồi bẩy một viên cạnh ra. Cách tháo và lắp lại đúng cách có trong bài cách tháo lắp Rubik. Muốn khối chặt hơn hay lỏng hơn, xem bài cách chỉnh độ rơ Rubik.
Khi lắp lại, hãy lắp theo trạng thái đã giải. Wikipedia cho biết nếu lắp các viên một cách ngẫu nhiên, chỉ 1 trong 12 cách lắp là giải được bằng cách xoay bình thường.
Khối 2x2 và 4x4 khác gì?
Trang Speedsolving Wiki về "cubie" (viên khối) đưa ra công thức chung cho khối NxN: luôn có 8 viên góc, có 12x(N-2) viên cạnh và 6x(N-2)x(N-2) viên tâm (Speedsolving Wiki). Áp dụng vào từng khối:
| Khối | Viên góc | Viên cạnh | Viên tâm |
|---|---|---|---|
| 2x2 | 8 | 0 | 0 |
| 3x3 | 8 | 12 | 6 |
| 4x4 | 8 | 24 | 24 |
Khối 2x2: chỉ có viên góc
Khối 2x2 chỉ gồm 8 viên góc, nhưng vẫn cần một lõi giấu bên trong để xoay được, như Speedsolving Wiki lưu ý. Vì không có viên tâm, bạn phải tự suy ra mặt nào màu gì từ các viên góc. Hình dưới tô một viên góc trên khối 2x2, trước và sau R U R' U':
- Bạn đang có (đầu vào)
- Sau công thức
Cách giải khối này có trong bài cách giải Rubik 2x2 cho người mới.
Khối 4x4: viên tâm đi được
Trên khối 4x4, mỗi mặt có 4 viên tâm, và chúng di chuyển được. Hình dưới chỉ tô các viên tâm. Một nước xoay hai lớp bên phải (Rw) đã đưa các viên tâm sang mặt khác:
- Bạn đang có (đầu vào)
- Sau công thức
Vì vậy, khi giải 4x4, bạn phải ghép tâm trước, rồi ghép các viên cạnh thành cặp, rồi mới giải như khối 3x3. Xem bài cách giải Rubik 4x4 cho người mới.
Hiểu cấu tạo Rubik giúp gì khi giải?
Ba thói quen nhỏ, rút ra từ những gì ở trên:
- Tìm viên, đừng tìm ô. Khi cần ô trắng-đỏ, hãy tìm viên cạnh có hai màu trắng và đỏ. Chỉ có một viên như vậy.
- Nhìn viên tâm để biết chỗ. Chỗ của một viên luôn nằm giữa các viên tâm cùng màu với nó.
- Kiểm tra cả chỗ lẫn hướng. Viên đúng chỗ mà màu ngược thì vẫn chưa xong. Đừng xoay lung tung, hãy dùng đúng trường hợp trong khoá học.
Khi đã quen nghĩ theo viên, bạn có thể bắt đầu với bài cách giải Rubik 3x3 cho người mới. Nếu chưa đọc được các chữ R, U, F, hãy xem bài ký hiệu Rubik cho người mới trước.
Video tham khảo
Muốn xem bằng hình ảnh chuyển động? Video ngắn dưới đây của kênh Rubik Từ Số 0 trên YouTube minh hoạ thêm cho nội dung bài. Video thuộc về kênh đó và được nhúng trực tiếp từ YouTube.
Nguồn tham khảo
Câu hỏi thường gặp
Rubik 3x3 có bao nhiêu viên?
26 viên nhìn thấy được: 6 viên tâm, 12 viên cạnh và 8 viên góc. Ở giữa còn có lõi, nối với sáu viên tâm.
Viên tâm Rubik có di chuyển không?
Trên khối 3x3, viên tâm chỉ quay tại chỗ, không đổi chỗ cho nhau. Trên khối 4x4 trở lên, các viên tâm di chuyển được.
Rubik có tổng cộng bao nhiêu ô màu?
54 ô: 9 ô trên mỗi mặt, sáu mặt.
Vì sao Rubik hay bị bung?
Viên cạnh và viên góc không gắn vào lõi, mà móc vào nhau. Khi xoay lệch một mặt hoặc khối quá lỏng, một viên có thể tuột ra. Chỉnh lại độ chặt thường giúp khối ít bung hơn.
Có lật được đúng một viên cạnh không?
Không, nếu chỉ xoay các mặt. Nếu khối còn đúng một viên cạnh bị lật, nó đã bị lắp sai và cần tháo ra lắp lại.
Sẵn sàng cho nước xoay đầu tiên?
Xem từ cách đọc ký hiệu đến từng bước hoàn thành khối.
Bắt đầu với bước 0

