Cách tháo Rubik 3x3 và lắp lại đúng màu, có hình từng tầng

Tóm tắt: tháo và lắp Rubik trong 6 bước

1. Giải khối trước khi tháo.
2. Xoay tầng trên khoảng 45 độ.
3. Bẩy một viên cạnh của tầng trên ra, rồi lấy hai viên góc bên cạnh nó.
4. Tháo hết từng tầng, để nguyên lõi và sáu viên trung tâm.
5. Lắp lại theo thứ tự: tầng trắng, tầng giữa, tầng vàng. Mỗi viên nằm giữa các tâm cùng màu với nó.
6. Kiểm tra: làm R U R' U' sáu lần, khối phải về như cũ.

Phần dưới giải thích từng bước và những chỗ hay bị kẹt.

Trước khi tháo: khối có những viên gì?

Theo Wikipedia, khối 3x3 gồm một lõi hình chữ thập ba chiều giữ sáu viên trung tâm, cộng thêm 12 viên cạnh (hai màu) và 8 viên góc (ba màu) (Wikipedia). Mỗi viên trung tâm xoay quanh một con ốc hoặc chốt, có lò xo ép vào trong để khối không bị lỏng. Mỗi viên cạnh và góc có một "chân" giấu bên trong, móc vào các viên bên cạnh, nên cả khối giữ được nhau mà không cần keo.

Khi tháo, bạn chỉ lấy ra viên cạnh và viên góc. Lõi và sáu viên trung tâm để nguyên. Ruwix nhắc rằng tháo cả viên trung tâm ra có thể làm sai thứ tự màu của khối (Ruwix). Các viên trung tâm không bao giờ đổi chỗ cho nhau, nên chúng là "bản đồ" để lắp lại.

Tám viên góc (trong hình, chỉ các viên góc được tô màu):

Mười hai viên cạnh:

Mỗi cặp hình trên: bên trái là tầng trên còn lệch một nước, bên phải là khối đã giải. Hình chỉ để bạn nhìn ra viên nào là góc, viên nào là cạnh.

Bảng màu chuẩn: "bản đồ" của khối

Wikipedia ghi bảng màu chuẩn từ năm 1988: trắng đối diện vàng, xanh dương đối diện xanh lá, đỏ đối diện cam, và quanh viên góc có ba màu đỏ, trắng, xanh dương, ba màu này đi theo chiều kim đồng hồ (Wikipedia). Nói cách khác: cầm mặt trắng ở trên, mặt đỏ hướng về bạn thì mặt xanh dương nằm bên phải. Khối đời đầu có thể xếp màu khác, nên hãy nhìn khối của bạn khi còn nguyên trước khi tháo.

Chuẩn bị

• Giải khối trước khi tháo. Tháo từ khối đã giải thì lắp lại dễ nhất, vì bạn biết chính xác mỗi viên thuộc về đâu. Chưa biết giải? Xem cách giải Rubik 3x3 cho người mới hoặc học từng bước trong khoá học của EasyRubic.
• Một cái khay hoặc hộp để các viên không lăn mất. iFixit khuyên chia viên góc và viên cạnh ra hai nhóm riêng (iFixit).
• Nếu khối cứng: một vật dẹt, không sắc, như thẻ nhựa hoặc tua vít đầu dẹt nhỏ để bẩy.
• Nếu khối có ốc chỉnh độ rơ: tua vít đầu chữ thập. iFixit dùng loại Phillips #3.

Cách tháo Rubik từng bước

1. Xoay tầng trên khoảng 45 độ, tức nửa nước, để tầng trên nằm chéo so với hai tầng dưới.
2. Bẩy một viên cạnh của tầng trên lên. Đặt ngón tay hoặc thẻ nhựa vào khe hở ở góc chéo, nhấc nhẹ viên cạnh ra ngoài. Ruwix cho biết khối cứng thì dùng tua vít, và nếu vẫn quá chặt thì xoay lệch một mặt bên một chút để chân của viên cạnh đó thoát ra (Ruwix).
3. Lấy tiếp các viên khác. Khi viên cạnh đầu tiên đã ra, hai viên góc bên cạnh nó sẽ lỏng và rơi ra dễ dàng, rồi đến cả tầng.
4. Tháo từng tầng xuống dưới cho đến khi chỉ còn lõi với sáu viên trung tâm.

Wikipedia cũng mô tả đúng cách này: xoay tầng trên 45 độ rồi bẩy một viên cạnh ra là đủ để tháo khối (Wikipedia).

Hai điều cần nhớ:

• Đừng dùng lực mạnh. Bẩy mạnh có thể gãy chân viên. Nếu viên không ra, xoay tầng chính xác hơn rồi thử lại.
• Viên đầu tiên luôn là viên cạnh, không phải viên góc. Ruwix, Wikipedia và SpeedCubeShop đều bắt đầu bằng viên cạnh; hai viên góc bên cạnh chỉ lỏng ra sau khi viên cạnh đó đã ra.

Tháo khối tốc độ (speedcube) có khác không?

Cách làm giống hệt. Hướng dẫn bảo dưỡng của SpeedCubeShop cũng bắt đầu bằng việc xoay tầng trên 45 độ rồi dùng ngón cái và một ngón tay bẩy viên cạnh ra; họ ghi rằng có thể cần một chút lực và điều đó là bình thường, nhưng đừng quá mạnh (SpeedCubeShop). Sau viên cạnh, các viên góc ra dễ dàng.

Một số khác biệt cần biết:

• Khối GAN và MoYu có thể dùng núm chỉnh GES hoặc hệ chỉnh khác thay cho ốc. Theo SpeedCubeShop, các khối này tháo cũng dễ như vậy, bằng dụng cụ đi kèm hoặc bằng tay.
• Chỉ khi muốn vệ sinh thật kỹ mới cần tháo cả lõi: cạy nắp viên trung tâm, vặn ốc ra. Ốc, vòng đệm và nắp rất nhỏ, nên gom vào một chỗ để không mất.
• Một bình luận trên trang Ruwix lưu ý rằng nhiều khối mới có viên cạnh có "cánh" bên trong để chống bung, nên bẩy có thể khó hơn. Khi đó nới ốc hoặc núm chỉnh ở viên trung tâm một chút trước khi tháo.

Lắp lại khối tốc độ là làm ngược lại: gắn lõi, ốc hoặc núm chỉnh, rồi lắp viên cạnh và viên góc theo từng tầng như phần dưới.

Cách lắp Rubik lại theo khối đã giải

Nguyên tắc: mỗi viên phải nằm cạnh đúng các viên trung tâm cùng màu. Viên cạnh trắng đỏ nằm giữa tâm trắng và tâm đỏ; viên góc trắng đỏ xanh dương nằm giữa ba tâm đó. Lắp theo cách này thì khối luôn giải được, vì mọi viên đều ở đúng chỗ và đúng hướng của khối đã giải.

Lắp theo từng tầng, như iFixit và Ruwix cùng gợi ý (iFixit, Ruwix).

Tầng 1: mặt trắng

1. Gắn bốn viên cạnh có màu trắng quanh tâm trắng, mỗi viên đúng màu với tâm bên cạnh. Mặt trắng của viên cạnh phải cùng phía với tâm trắng.
2. Lật mặt trắng xuống dưới.
3. Trượt bốn viên góc trắng vào giữa các viên cạnh. Mỗi viên góc: mặt trắng nằm dưới, hai màu kia khớp với hai tâm bên cạnh.

Trong hình, khối được cầm mặt vàng ở trên, nên tầng trắng nằm dưới. Các viên tầng trắng được tô màu. Tầng này phải thẳng hàng với các tâm bên cạnh như hình bên phải:

1. Bạn đang có (đầu vào)
3. Sau công thức

Tầng 2: bốn viên cạnh giữa

Đặt bốn viên cạnh không có màu trắng hay vàng vào tầng giữa, từ trên xuống. Mỗi viên đúng hai màu của hai tâm bên cạnh: viên đỏ xanh lá nằm giữa tâm đỏ và tâm xanh lá, mặt đỏ cùng phía với tâm đỏ.

Sau bước này, hai tầng dưới đã đầy đủ (tô màu trong hình):

Tầng 3: mặt vàng và viên cuối cùng

1. Gắn các viên cạnh và góc vàng còn lại, mặt vàng hướng lên. iFixit gợi ý xoay tầng trên 45 độ khi đặt các viên góc (iFixit).
2. Viên cạnh cuối cùng là viên khó nhất. Xoay tầng trên 45 độ, kéo nhẹ hai viên góc hai bên ra, đặt viên cạnh nghiêng vào rồi vặn nhẹ cho đến khi nó khớp vào chỗ. Ruwix cho biết xoay nhẹ một mặt bên cũng giúp viên cuối khớp vào.
3. Xoay tầng trên về thẳng hàng.

Khi xong, tầng vàng (tô màu) phải thẳng hàng với cả khối:

Rubik bị bung vài viên: lắp lại thế nào?

Khối bị bung giữa lúc đang xoay là lý do hay gặp nhất khiến người chơi phải lắp lại. Ruwix giải thích rằng khi ốc quá lỏng, các viên vướng nhau và khối "nổ" ra (Ruwix). Bạn không cần tháo hết khối:

1. Nhặt đủ các viên bị rơi, chia viên góc và viên cạnh ra riêng (iFixit).
2. Xoay các tầng cho thẳng hàng để thấy rõ chỗ trống.
3. Nếu khối đang ở trạng thái đã giải, mỗi viên vào chỗ trống có các tâm cùng màu với nó, như phần lắp ở trên.
4. Nếu khối đang bị xáo, cứ lắp viên vào chỗ trống rồi giải tiếp. Một viên góc vừa lắp có thể bị xoay sai, một viên cạnh có thể bị lật sai. Ruwix khuyên giải đến khi thấy viên nào sai thì nhấc đúng viên đó ra và lắp lại cho đúng hướng.
5. Viên cạnh cuối cùng: kéo nhẹ hai viên góc hai bên ra, đặt viên cạnh nghiêng vào và vặn nhẹ cho khớp.
6. Nếu khối có ốc, vặn chặt thêm một chút để khối không bung lại (xem phần chỉnh ốc).

Cách nhận ra một viên góc bị xoay hoặc viên cạnh bị lật, kèm cách sửa từng lỗi, có trong bài Rubik không giải được: 3 lỗi lắp sai và cách sửa.

Kiểm tra sau khi lắp

Lắp xong, đừng xáo khối ngay. Làm hai bài kiểm tra nhanh để chắc khối vẫn quay trơn và không có viên nào lỏng. Nếu chưa quen cách đọc R, U, F, xem ký hiệu Rubik trước.

Bài 1: làm R U R' U' sáu lần. Cụm bốn nước này, làm đủ sáu lần, đưa khối đã giải về đúng như cũ. Nếu sau sáu lần khối không về như cũ, bạn đã làm sai một nước; làm lại chậm hơn. Nếu có viên bung ra giữa chừng, khối đang quá lỏng.

Hình trái và hình phải giống hệt nhau: đó chính là điều bạn cần thấy. Các viên tô màu là bảy viên mà mỗi lần làm R U R' U' sẽ xê dịch; sau lần thứ sáu, cả bảy viên cùng về chỗ. Cụm nước này còn được gọi là sexy move; bài Sexy move Rubik giải thích vì sao sáu lần thì về như cũ.

Bài 2: xáo ba nước rồi làm ngược lại. Làm R U F, rồi làm ngược F' U' R'. Khối phải về đã giải.

1. Bạn đang có (đầu vào)
3. Sau công thức

Hình trái là khối sau khi làm R U F, hình phải là sau khi làm F' U' R'. Bài kiểm tra này không chứng minh khối lắp đúng màu; nó chỉ cho biết các tầng quay trơn và không viên nào lệch. Việc lắp đúng màu được bảo đảm nếu bạn theo đúng các tâm như ở trên.

EasyRubic đã chạy cả hai bài kiểm tra trên trình mô phỏng khối của trang: R U R' U' về như cũ sau đúng sáu lần (không sớm hơn), và F' U' R' đưa khối sau R U F về đã giải.

Lắp sai thì sao?

Ruwix tính rằng nếu lắp các viên vào ngẫu nhiên, chỉ khoảng 8% số lần là khối còn giải được (Ruwix). Wikipedia giải thích con số này: tính cả các cách tháo ra lắp lại thì số cách xếp lớn gấp 12 lần, và chỉ một phần mười hai trong số đó giải được bằng cách xoay (Wikipedia). 1 trên 12 là khoảng 8%.

Số 12 đến từ ba luật mà việc xoay không bao giờ phá được, cũng theo Wikipedia:

3 nhân 2 nhân 2 bằng 12. Chỉ một trong 12 trường hợp đó là khối giải được. Cách nhận ra và sửa từng lỗi có trong bài Rubik không giải được.

Ruwix cũng nêu một cách khác cho người đã biết giải: lắp các viên vào bất kỳ, giải khối đến khi kẹt, rồi tháo đúng những viên sai và lắp lại. Cách này nhanh hơn việc đi tìm từng viên, nhưng chỉ nên dùng khi bạn đã giải thành thạo theo cách giải Rubik 3x3 cho người mới.

Chỉnh ốc: khối quá lỏng hoặc quá chặt

Nhiều khối có một con ốc và lò xo dưới mỗi viên trung tâm. Theo Wikipedia, khối Rubik chính hãng đời cũ có ốc chỉnh được, đời mới dùng đinh tán không chỉnh được, còn nhiều khối giá rẻ chỉ có khớp nhựa, không có ốc và lò xo (Wikipedia).

Nếu khối của bạn có ốc:

1. Cạy nắp nhỏ trên viên trung tâm bằng móng tay hoặc vật dẹt.
2. Vặn ốc bằng tua vít. iFixit gợi ý vặn chặt thêm khoảng nửa vòng đến một vòng nếu khối hay bung viên (iFixit).
3. Chỉnh cả sáu mặt như nhau, rồi đậy nắp lại.

Ruwix khuyên giữ độ chặt ở mức vừa phải: lỏng quá thì xoay nhẹ nhưng dễ bung viên, chặt quá thì khó xoay. iFixit thêm rằng khối chặt ít bung hơn nhưng khó "cắt góc" hơn, tức là khó xoay khi các tầng chưa thẳng hàng hoàn toàn. Chỉnh độ chặt không cần tháo khối: chỉ cần mở nắp viên trung tâm. Cách chọn dầu và độ rơ cho khối tốc độ có trong bài cách tra dầu Rubik.

Bảng xử lý nhanh

Tháo khối để làm gì?

• Lắp lại khối bị bung viên. Lúc này bạn không cần tháo hết, chỉ lắp những viên bị rơi như phần trên.
• Lau và tra dầu. Ruwix cho biết người chơi tốc độ thường tháo khối để tra dầu cho khối quay nhanh hơn. Xem cách tra dầu Rubik.
• Sửa khối bị lắp sai. Xem bài Rubik không giải được.
• Đưa khối đang xáo về đã giải. Ruwix ghi rằng tháo ra rồi lắp lại theo màu là một cách đưa khối về đã giải. Cách này không dạy bạn giải; muốn tự giải thật, bắt đầu từ bước 1 của khoá học.

Khối cũ quá lỏng, gãy chân viên hay sắp hỏng? Bài nên mua Rubik nào cho người mới giúp bạn chọn khối mới.

Nguồn tham khảo

• How to take apart and disassemble a Rubik's Cube – Ruwix
• How to Fix a Popped Rubik's Cube – iFixit (Giovanni Román và cộng sự)
• How to Clean Out Your 3x3 SpeedCube - Maintenance – SpeedCubeShop (Rafael, 2025)
• Rubik's Cube – Wikipedia