Lấy một khối đã giải, làm R U R' U' sáu lần liền: khối trở về đúng như cũ. Đó không phải phép màu. Lặp công thức Rubik nào cũng vậy, đủ số lần là khối quay về chỗ bắt đầu. Chỉ có điều con số rất khác nhau: có công thức cần 2 lần, có chuỗi cần 105 lần, và nhiều nhất là 1260 lần.
Tìm nhanh trường hợp
Nhìn khối từ trên xuống, bấm vào hình giống khối của bạn để xem cách giải. Ô xám là ô chưa cần để ý.
Bài này cho bạn con số của từng công thức người mới hay dùng, giải thích vì sao lại là con số đó, và chỉ cách dùng mẹo này để tập công thức mà không phải xáo rồi giải lại. Mọi con số trong bài đều được đếm trên trình mô phỏng khối Rubik của EasyRubic.
- Bạn đang có (đầu vào)
- Sau công thức
Cách đọc hình trong bài: hình trái là khối trước khi làm chuỗi nước ghi dưới hình, hình phải là khối sau đó, luôn là khối đã giải. Các viên bị chuỗi nước làm xáo trộn có màu, các viên khác để xám. Ở hình trên, chuỗi nước là R U R' U' làm năm lần, nên hình trái chính là khối sau một lần R U R' U'. Thêm năm lần nữa, tổng cộng sáu, là về như cũ.
Vì sao lặp mãi thì khối phải về như cũ?
- Bạn đang có (đầu vào)
- Sau công thức
Bắt đầu từ một nước đơn. Xoay mặt phải R bốn lần là mặt đó quay đủ một vòng, khối về như cũ; R2 thì chỉ cần hai lần. Hình trên là khối sau ba lần R: thêm một lần R nữa là xong.
Với chuỗi dài hơn, lý do vẫn đơn giản, như Paul Taylor giải thích trên trang toán học The Aperiodical:
- Số trạng thái có hạn. Khối 3x3 có đúng 43.252.003.274.489.856.000 trạng thái (con số trên trang Wikipedia về nhóm Rubik). Rất nhiều, nhưng không vô hạn. Lặp một chuỗi mãi thì sớm muộn khối phải gặp lại một trạng thái đã đi qua.
- Mọi nước đều làm ngược được. Trạng thái đầu tiên được gặp lại không thể nằm ở giữa đường, vì nước nào cũng có nước ngược. Nên trạng thái gặp lại đầu tiên chính là trạng thái bắt đầu.
Số lần lặp ít nhất để khối về như cũ gọi là chu kỳ của chuỗi đó (tiếng Anh: order). Muốn biết vì sao một công thức có chu kỳ 6, công thức khác có chu kỳ 105, phải nhìn xem từng viên đi đâu.
Vì sao là 6, 15 hay 105?
- Bạn đang có (đầu vào)
- Sau công thức
Mỗi lần làm một công thức, các viên bị động tới chạy theo những "vòng": viên A sang chỗ viên B, B sang chỗ C, rồi quay về A. Vòng có 3 viên thì cứ 3 lần làm là các viên đó về đúng chỗ. Theo trang Jaap's Puzzle Page của Jaap Scherphuis, chu kỳ của cả chuỗi là bội chung nhỏ nhất của độ dài các vòng. Thêm một điều đặc biệt của Rubik: viên về đúng chỗ chưa chắc đã đúng hướng, viên góc có thể bị xoắn, viên cạnh có thể bị lật. Khi đó phải đi thêm vài vòng nữa.
Lấy ví dụ chuỗi hai nước R U ở hình trên. Đếm trên mô phỏng:
- 7 viên cạnh chạy thành một vòng, cứ 7 lần là về.
- 5 viên góc chạy thành một vòng. Sau 5 lần chúng về đúng chỗ nhưng bị xoắn, phải tới 15 lần mới về cả hướng.
- 1 viên góc (trên, trước, phải) không đổi chỗ mà chỉ xoắn tại chỗ, 3 lần thì về.
Bội chung nhỏ nhất của 7, 15 và 3 là 105. Vậy phải làm R U 105 lần, tức 210 nước, khối mới về như cũ. Hình trên là khối sau 104 lần: thêm một lần là xong.
Có một điểm thú vị: sau 35 lần R U, viên nào cũng nằm đúng chỗ của nó, nhưng 6 viên góc vẫn bị xoắn. Nhìn qua tưởng gần xong, thật ra còn 70 lần nữa. Jaap Scherphuis chỉ ra đúng hiện tượng này với một chuỗi hai nước khác trên trang của ông.
Bốn nước.
Mỗi nước một lần.
Bấm từng ký hiệu và theo dõi một viên. Đây là bài tập quan sát chuyển động.
Mỗi công thức lặp bao nhiêu lần?
Dưới đây là các công thức trong khoá học 3x3 của EasyRubic và vài công thức quen thuộc khác. Công thức của khoá học được vẽ như trong khoá học: mặt vàng ở trên, mặt trắng ở dưới. Hình nào cũng là khối khi chỉ còn thiếu đúng một lần làm.
R U R' U' (sexy move): 6 lần
- Bạn đang có (đầu vào)
- Sau công thức
Ba viên cạnh chạy một vòng 3, bốn viên góc đổi chỗ theo từng cặp nhưng bị xoắn, nên phải 6 lần mới về hết. Bội chung nhỏ nhất của 3 và 6 là 6. Đây là chuỗi lý tưởng để làm quen tay, xem thêm bài sexy move Rubik.
R' D' R D: 6 lần
- Bạn đang có (đầu vào)
- Sau công thức
Cùng kiểu với sexy move nhưng dùng mặt dưới. Đây là chuỗi người mới dùng để xoay góc vàng Rubik: làm 2 hay 4 lần cho một góc, và vì 6 lần thì khối về như cũ nên tầng dưới bị rối giữa chừng sẽ tự lành lại khi bạn làm xong cả mặt vàng.
Sune R U R' U R U2 R': 6 lần
- Bạn đang có (đầu vào)Có chữ thập vàng ở trên
- Kết quả sẽ đạt được sau khi hoàn thành bước nàyCả mặt vàng ở trên
Xem 3D trước và sau
- Bạn đang có (đầu vào)
- Sau công thức
Công thức làm mặt vàng ở bước 5. Sune chỉ động tới tầng trên: ba viên cạnh chạy vòng 3, bốn viên góc đổi cặp và xoắn, nên cũng là 6 lần. Xem thêm bài Sune và Antisune.
F R U R' U' F': 6 lần
- Bạn đang có (đầu vào)Đúng hết 2 tầng đầu
- Kết quả sẽ đạt được sau khi hoàn thành bước nàyCó chữ thập vàng ở trên
Xem 3D trước và sau
- Bạn đang có (đầu vào)
- Sau công thức
Công thức làm chữ thập vàng ở bước 4. Bên trong nó chính là sexy move kẹp giữa F và F', nên chu kỳ giữ nguyên là 6.
U R U' R' U' F' U F (tầng 2, sang phải): 15 lần
- Bạn đang có (đầu vào)Đúng hết tầng 1
- Kết quả sẽ đạt được sau khi hoàn thành bước nàyĐúng hết 2 tầng đầu
- Bạn đang có (đầu vào)
- Sau công thức
Công thức ghép viên cạnh tầng 2 sang phải ở bước 3, cũng có trong bài cách giải Rubik tầng 2. Ba viên góc chạy vòng 3, năm viên cạnh chạy vòng 5, không viên nào bị xoắn hay lật thêm. Bội chung nhỏ nhất của 3 và 5 là 15.
R' F R' B2 R F' R' B2 R2 (đổi chỗ góc vàng): 3 lần
- Bạn đang có (đầu vào)Cả mặt vàng ở trên
- Kết quả sẽ đạt được sau khi hoàn thành bước nàyBốn góc vàng đúng chỗ
Xem 3D trước và sau
- Bạn đang có (đầu vào)
- Sau công thức
Công thức đưa viên góc vàng về đúng chỗ ở bước 6. Nó chỉ xoay vòng ba viên góc, nên 3 lần là về. Đây cũng là lý do khoá học có trường hợp "làm hai lần": hai lần chính là làm ngược một lần.
R U' R U R U R U' R' U' R2 (đổi chỗ cạnh vàng): 3 lần
- Bạn đang có (đầu vào)Bốn góc vàng đúng chỗ
- Kết quả sẽ đạt được sau khi hoàn thành bước nàyCả khối đã giải xong
Xem 3D trước và sau
- Bạn đang có (đầu vào)
- Sau công thức
Công thức cuối của khoá học, bước 7. Ba viên cạnh vàng chạy một vòng, 3 lần là về. Chuỗi này chỉ dùng R và U, rất hợp để tập gạt U nhẹ tay.
T perm: 2 lần
Xem 3D trước và sau
- Bạn đang có (đầu vào)
- Sau công thức
T perm R U R' U' R' F R2 U' R' U' R U R' F' đổi chỗ hai viên góc và hai viên cạnh. Đổi chỗ thì làm lại lần nữa là đổi về, nên chu kỳ là 2. Xem bài công thức T perm.
R U2 D' B D': 1260 lần, nhiều nhất có thể
- Bạn đang có (đầu vào)
- Sau công thức
Theo trang Wikipedia về nhóm Rubik (dẫn sách Adventures in Group Theory của David Joyner), không chuỗi nước nào trên khối 3x3 có chu kỳ lớn hơn 1260, và năm nước R U2 D' B D' là một ví dụ. Paul Taylor trên The Aperiodical nhắc lại cùng con số và cùng ví dụ.
Trên mô phỏng của chúng tôi, chuỗi này đúng là cần 1260 lần, tức 6300 nước. Lý do: các viên của nó chia thành những nhóm về nhà sau 2, 4, 9, 14 và 15 lần, và bội chung nhỏ nhất của 2, 4, 9, 14, 15 là 1260. Hình trên là khối sau 1259 lần. Đừng thử bằng tay: chỉ cần sai một nước là công cốc.
Lặp thiếu một lần chính là làm ngược công thức
- Bạn đang có (đầu vào)
- Sau công thức
Nếu 6 lần R U R' U' trả khối về như cũ, thì 5 lần R U R' U' phải bằng đúng việc "gỡ" một lần R U R' U'. Trên mô phỏng, 5 lần R U R' U' cho ra đúng trạng thái của U R U' R', chuỗi ngược của nó (hình trên: khối sau một lần R U R' U', và U R U' R' đưa về). Hình đầu bài và hình này có cùng một khối bên trái.
Quy tắc chung: lặp thiếu một lần (chu kỳ trừ 1) bằng làm ngược công thức. Với công thức chu kỳ 2 như T perm, công thức chính là ngược của chính nó. Với chu kỳ lớn thì cách này quá dài, nên viết công thức ngược như bài đảo ngược công thức Rubik hướng dẫn sẽ nhanh hơn nhiều.
Dùng mẹo lặp công thức để làm gì?
Xem 3D trước và sau
- Bạn đang có (đầu vào)
- Sau công thức
Tập tay mà không cần xáo. Muốn tập một công thức cho nhanh, bạn cần làm nó rất nhiều lần. Nếu sau mỗi lần phải xáo và giải lại thì mất thời gian. Chọn công thức có chu kỳ nhỏ và làm liền đủ số lần: R U R' U' sáu lần, Sune sáu lần, công thức đổi chỗ cạnh vàng ở hình trên ba lần. Khối luôn quay về đã giải. Bài finger trick Rubik dùng đúng cách này cho các bài tập ngón tay.
Tự kiểm tra. Làm đủ số lần mà khối không về như cũ nghĩa là bạn đã bấm sai ít nhất một nước. Đây là cách tự chấm điểm khi đang học thuộc một công thức mới.
Xem công thức làm gì với khối. Làm một lần trên khối đã giải rồi nhìn: viên nào đổi chỗ, viên nào bị xoắn. Rồi làm tiếp cho đủ chu kỳ để khối về. Bạn sẽ hiểu công thức hơn là chỉ thuộc lòng các chữ cái.
Lưu ý quan trọng: mẹo này chỉ trả khối về trạng thái ngay trước khi bạn bắt đầu lặp. Nó không giải được một khối đã bị xáo lung tung. Muốn xoay một khối rối về như cũ, bạn cần một cách giải, ví dụ cách giải Rubik 3x3 cho người mới gồm 7 bước có hình.
Khối 2x2 và 4x4 thì sao?
- Bạn đang có (đầu vào)
- Sau công thức
Trên khối 2x2 không có viên cạnh nào, chỉ có 8 viên góc. Chuỗi R U trên 2x2 vì thế chỉ cần 15 lần (vòng 5 viên góc bị xoắn cần 15, viên góc xoắn tại chỗ cần 3), thay vì 105 như trên 3x3. Hình trên là khối 2x2 sau 14 lần R U. Công thức đổi chỗ cạnh vàng R U' R U R U R U' R' U' R2 thì không làm gì cả trên 2x2: nó chỉ động tới viên cạnh, mà 2x2 không có viên cạnh.
- Bạn đang có (đầu vào)
- Sau công thức
Trên khối 4x4, nếu chỉ xoay các mặt ngoài như R và U thì con số giống hệt 3x3: R U R' U' vẫn là 6 lần, R U vẫn là 105 lần (đã đếm trên mô phỏng 4x4). Hình trên là khối 4x4 sau một lần R U R' U'.
Video tham khảo
Kênh Rubik'Snap có một video ngắn giới thiệu các chuỗi nước lặp lại thì khối tự quay về đã giải.
Nguồn tham khảo
- Rubik's Cube group, Wikipedia: số trạng thái của khối 3x3, chu kỳ lớn nhất 1260 và ví dụ R U2 D' B D'.
- Useful Mathematics, Jaap's Puzzle Page của Jaap Scherphuis: chu kỳ bằng bội chung nhỏ nhất của độ dài các vòng, viên về chỗ nhưng còn xoắn.
- How to solve a Rubik's Cube in one easy step, Paul Taylor, The Aperiodical: vì sao lặp mãi thì phải về, chu kỳ lớn nhất 1260.
Câu hỏi thường gặp
Làm R U R' U' bao nhiêu lần thì Rubik về như cũ?
Sáu lần, nếu bắt đầu từ khối đã giải và không bấm sai nước nào. Ba viên cạnh của nó về sau 3 lần, bốn viên góc về cả chỗ lẫn hướng sau 6 lần.
Vì sao R U phải lặp tới 105 lần?
Vì các viên của nó chạy thành ba vòng: 7 viên cạnh (về sau 7 lần), 5 viên góc bị xoắn (về sau 15 lần) và 1 viên góc xoắn tại chỗ (về sau 3 lần). Phải đủ 105 lần, bội chung nhỏ nhất của 7, 15 và 3, thì cả ba vòng mới cùng về.
Có chuỗi nào lặp mãi mà không về như cũ không?
Không. Khối có số trạng thái hữu hạn và nước nào cũng làm ngược được, nên chuỗi nào lặp đủ lần cũng về. Chu kỳ lớn nhất trên khối 3x3 là 1260 lần, theo Wikipedia và The Aperiodical.
Lặp công thức có giải được khối Rubik đang rối không?
Không. Lặp đủ chu kỳ chỉ đưa khối về trạng thái ngay trước khi bạn bắt đầu lặp. Khối đang rối thì vẫn rối như cũ. Muốn giải, hãy học một phương pháp như cách giải 7 bước cho người mới.
Khối của tôi làm đủ 6 lần mà không về, vì sao?
Gần như chắc chắn bạn đã bấm sai một nước, thường là nhầm chiều của một nước có dấu phẩy, hoặc khối chưa đã giải từ đầu. Làm lại thật chậm, đọc to từng nước. Nếu vẫn không được, xem lại ký hiệu Rubik cho người mới.
Ảnh bìa: Mike Gonzalez (TheCoffee) / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Sẵn sàng cho nước xoay đầu tiên?
Xem từ cách đọc ký hiệu đến từng bước hoàn thành khối.
Bắt đầu với bước 0

