Chơi Rubik có hại không? An toàn cho trẻ nhỏ và cổ tay

Tóm tắt nhanh

Trẻ nhỏ: chi tiết nhỏ và hóc dị vật

Một khối 3x3 nguyên vẹn thì to, trẻ không nuốt được. Vấn đề là khi khối bị bung (pop): một viên cạnh hay viên góc văng ra, và mảnh đó đủ nhỏ để trẻ cho vào miệng.

Ủy ban An toàn Sản phẩm Tiêu dùng Mỹ (CPSC) cấm các sản phẩm cho trẻ dưới 3 tuổi có chi tiết nhỏ gây nguy cơ hóc, hít hoặc nuốt. "Chi tiết nhỏ" được thử bằng một ống trụ có kích thước gần bằng cổ họng mở hết cỡ của trẻ dưới 3 tuổi. Cả những mảnh vỡ ra khi thử độ bền cũng tính (CPSC).

Ở Việt Nam, đồ chơi cho trẻ dưới 16 tuổi phải theo quy chuẩn QCVN 3:2019/BKHCN do Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành. Theo quy chuẩn này, đồ chơi phải gắn dấu hợp quy CR và có nhãn hàng hóa trước khi bán (Thông tư 09/2019/TT-BKHCN, LuatVietnam).

Việc nên làm:

• Xem độ tuổi ghi trên hộp và tìm dấu CR khi mua khối cho con.
• Không để trẻ dưới 3 tuổi chơi một mình với khối Rubik, kể cả khi anh chị lớn hơn đang chơi bên cạnh.
• Khối bị bung thì lắp lại ngay và nhặt hết mảnh rơi. Cách lắp đúng có trong Cách tháo Rubik và lắp lại.

Trẻ lớn hơn thì Rubik là món đồ chơi rất hợp. Lộ trình theo từng độ tuổi có trong Dạy trẻ giải Rubik.

Khối Rubik nam châm có nguy hiểm không?

Nhiều khối tốc độ ngày nay có những viên nam châm nhỏ gắn bên trong các mảnh (xem Rubik nam châm). Khi khối còn nguyên, nam châm nằm kín trong nhựa. Rủi ro chỉ xuất hiện khi một viên nam châm rơi ra, ví dụ khối bị vỡ hoặc keo dán bị bong.

CPSC giải thích vì sao nam châm nguy hiểm hơn một mảnh nhựa thường: nếu trẻ nuốt hai viên trở lên, chúng hút nhau xuyên qua thành ruột. Ruột có thể bị kẹp, xoắn, thủng hoặc tắc, gây nhiễm trùng và có thể tử vong. Dấu hiệu gồm đau bụng, buồn nôn, nôn, tiêu chảy. Trên phim X-quang, vài viên nam châm dính nhau có thể trông như một vật duy nhất (CPSC, 2007).

Việc nên làm:

• Thỉnh thoảng kiểm tra khối nam châm: tháo một mảnh ra xem, nếu thấy chỗ trống nơi nam châm từng nằm thì tìm viên bị rơi.
• Không tự gắn nam châm vào khối cũ khi trong nhà có trẻ nhỏ.
• Nghi trẻ nuốt nam châm thì đi khám ngay, đừng chờ xem nó có tự ra không.

Chơi Rubik nhiều có sao không? Mỏi cổ tay và ngón cái

Đây là rủi ro hay gặp nhất với người tập nhiều. Xoay khối là một chuỗi cử động nhỏ của ngón tay và cổ tay, lặp lại hàng trăm lần mỗi buổi.

NHS (dịch vụ y tế công của Anh) gọi tình trạng này là chấn thương do cử động lặp lại (RSI). Theo NHS, RSI thường bắt đầu từ từ, ở vai, khuỷu tay, cẳng tay, cổ tay, bàn tay hoặc ngón tay, với các dấu hiệu như đau rát hoặc nhức, cứng, yếu, tê hoặc như kiến bò, chuột rút, sưng (NHS).

Chuyện này không mới. Ngay năm 1981, nhà toán học David Singmaster viết trong bản tin Cubic Circular rằng những khối đầu tiên cứng đến mức người chơi bị "Cubist's Thumb" (ngón cái người chơi Rubik) hay "Rubik's Wrist" (cổ tay Rubik) (Jaap's Puzzle Page). Khối bây giờ xoay nhẹ hơn rất nhiều, nhưng nguyên tắc vẫn vậy: khối càng cứng, tay càng phải gồng.

Cách phòng mỏi tay

• Nghỉ ngắn mà thường xuyên. Trang sức khỏe nidirect của chính quyền Bắc Ireland khuyên nghỉ nhiều lần ngắn thay vì một lần dài khi làm việc lặp lại (nidirect). Với Rubik, có thể nghỉ một hai phút sau mỗi 5 lần giải. Lịch tập Rubik mỗi ngày gợi ý cách chia buổi tập ngắn.
• Ngồi thẳng, đặt khuỷu tay thoải mái. Cũng theo nidirect, tư thế gò bó làm tăng nguy cơ RSI.
• Dùng khối xoay nhẹ. Khối cứng hoặc hay kẹt bắt ngón tay phải dùng nhiều lực hơn. Tra dầu và chỉnh độ rơ thường giúp được nhiều.
• Xoay bằng ngón, không bằng cả cánh tay. Finger trick không chỉ nhanh hơn mà còn đỡ tốn sức hơn.

Khi nào nên đi khám?

NHS khuyên gặp bác sĩ khi triệu chứng không hết hoặc nặng dần (NHS). Nếu cổ tay hay ngón cái đau cả khi đã ngừng chơi vài ngày, hoặc bị tê, hãy dừng tập và đi khám.

Khởi động tay nhẹ trước khi tập

Trước một buổi tập dài, nhiều người chơi xoay vài công thức thật chậm để làm ấm tay. Đây là kinh nghiệm của người chơi chứ không phải lời khuyên y khoa, nhưng nó dễ làm và không tốn gì.

Bài khởi động của EasyRubic: từ khối đã giải, làm R U R' U' (sexy move) chậm rãi 6 lần. Khối tự về lại như cũ, nên bạn biết ngay mình có xoay đúng không. Hình dưới là một lần sexy move; các viên được tô màu là các viên bị dời đi.

1. Bạn đang có (đầu vào)
3. Sau công thức

Sau đó đổi sang tay trái với L' U' L U, cũng 6 lần thì khối về như cũ. Hai tay cùng làm việc, không tay nào phải gánh hết.

1. Bạn đang có (đầu vào)
3. Sau công thức

Chưa quen các chữ R, U, L? Đọc Ký hiệu Rubik cho người mới. Muốn biết thêm về sexy move, xem Sexy move Rubik.

Dầu bôi trơn Rubik có độc không?

Dầu bôi trơn (lube) giúp khối xoay êm hơn. Chúng tôi không tìm được nguồn y tế nào nói riêng về dầu Rubik, nên chỉ đưa ra lời khuyên thận trọng chung cho mọi loại hóa chất trong nhà:

• Cất lọ dầu xa tầm tay trẻ nhỏ, như cất dầu gió hay keo dán.
• Rửa tay sau khi tra dầu, nhất là trước khi ăn.
• Đọc nhãn trên lọ và làm theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
• Tra ít thôi. Vài giọt là đủ; dầu thừa chảy ra tay và bám bụi. Cách tra đúng lượng có trong Cách tra dầu Rubik.

Chơi Rubik có gây co giật không?

Gần như chắc chắn là không, với người bình thường. Có đúng một ca được ghi nhận mà chúng tôi tìm thấy: năm 1987, bác sĩ N. Senanayake mô tả trên tạp chí Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry một người đàn ông 30 tuổi bị bệnh động kinh. Các cơn giật cơ của ông xuất hiện khi ông tập trung suy nghĩ, và chơi Rubik làm các cơn này xảy ra (Europe PMC).

Đây là một ca bệnh hiếm, ở một người đã có bệnh từ trước. Nó không cho thấy Rubik gây ra động kinh. Nếu bạn hoặc con bạn đã có tiền sử động kinh, cứ hỏi bác sĩ trước khi tập nhiều, như với bất kỳ hoạt động đòi hỏi tập trung cao nào.

Vậy nên chơi Rubik thế nào cho an toàn?

1. Trẻ dưới 3 tuổi: chỉ chơi khi có người lớn bên cạnh, cất khối bị bung.
2. Khối nam châm: kiểm tra định kỳ, nghi nuốt nam châm thì đi khám ngay.
3. Tập vừa sức: nghỉ ngắn sau vài lần giải, dừng khi đau, đi khám khi đau kéo dài.
4. Giữ khối xoay nhẹ: tra dầu, chỉnh độ rơ, thay khối quá cứng.
5. Cất lọ dầu và rửa tay sau khi tra dầu.

Còn về mặt có lợi, bài Lợi ích của Rubik tách rõ điều có nghiên cứu và điều chỉ là lời đồn. Nếu đang chọn khối đầu tiên, xem Nên mua Rubik nào cho người mới.

Video tham khảo

Khối xoay nhẹ giúp tay đỡ mỏi; video ngắn của kênh Bo Cubing trên YouTube chỉ cách tra dầu cho khối Rubik tại nhà.

Nguồn tham khảo

• Small Parts for Toys and Children's Products, U.S. Consumer Product Safety Commission.
• Small Magnets Are Injuring Children; CPSC Releases Stronger Warning to Parents, U.S. Consumer Product Safety Commission, 19/04/2007.
• Thông tư 09/2019/TT-BKHCN ban hành QCVN 3:2019/BKHCN, Bộ Khoa học và Công nghệ, bản trên LuatVietnam.
• Repetitive strain injury (RSI), NHS.
• Repetitive strain injury (RSI), nidirect.
• Cubic Circular, Issue 1, David Singmaster, 1981, trên Jaap's Puzzle Page.
• Epileptic seizures evoked by the Rubik's cube, N. Senanayake, Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry, 1987.