X-cross Rubik: làm cross và cặp F2L đầu tiên cùng lúc

X-cross là gì?

Trong CFOP thông thường, bạn làm cross trước, rồi ghép bốn cặp F2L (mỗi cặp là một góc trắng và một cạnh tầng giữa). X-cross gộp cross và cặp đầu tiên thành một bước, được tính trước trong lúc quan sát.

Nếu bạn học theo khoá học từng tầng của EasyRubic, x-cross là bước 1 "Chữ thập trắng" cộng thêm một góc của bước 2 và một cạnh của bước 3, làm cùng lúc. Hình dưới là bước 1 của khoá học, phần mà x-cross mở rộng thêm:

Theo SpeedSolving Wiki, ý tưởng ghép cross cùng một khối nhỏ đã có từ thập niên 1980, và Chris Hardwick đề xuất x-cross thành một bước riêng vào tháng 7 năm 2003 (SpeedSolving Wiki). Làm được hai cặp cùng cross gọi là XX-cross, rất hiếm gặp.

Lợi ích rất rõ: bạn bước vào F2L với ba cặp thay vì bốn. Cái giá là phần quan sát khó hơn, vì phải theo dõi thêm hai viên ngoài bốn viên cạnh trắng.

Khi nào nên học x-cross?

J Perm xếp x-cross vào nhóm kỹ thuật cho người giải dưới 20 giây (J Perm). Nếu bạn còn trên 30 giây, cross gọn trong khoảng 8 nước và F2L trôi chảy sẽ giúp bạn nhiều hơn.

J Perm cũng lưu ý không nên cố làm x-cross ở mọi lượt giải. Nhiều chuỗi xáo trộn làm cross rồi ghép cặp riêng cũng nhanh y như vậy. Hãy coi x-cross là một lựa chọn: khi thấy nó dễ thì dùng, khi không thấy thì làm cross bình thường.

Ở giải đấu WCA, bạn có dưới 15 giây quan sát trước khi bấm giờ (WCA Regulations). Mục tiêu của x-cross là tìm được cả lời giải trong khoảng thời gian đó.

Cách cầm khối và cách đọc hình

Giống bài cross, cả bài cầm khối như sau:

• Mặt trắng ở dưới, mặt vàng ở trên.
• Mặt xanh lá ở trước, mặt phải màu cam, mặt trái màu đỏ, mặt sau màu xanh dương.
• Cặp F2L được làm cùng cross là cặp trước phải: góc trắng, xanh lá, cam và cạnh xanh lá, cam.

Mỗi hình có hai khối. Khối bên trái là trạng thái bạn đang có, chỉ tô màu các viên trung tâm, bốn viên cạnh trắng và hai viên của cặp F2L. Khối bên phải là kết quả, được lật lên cho mặt trắng nằm trên để bạn thấy cross. Khi giải thật, bạn không cần lật khối. Riêng hình ở phần color neutral tô bốn viên cạnh xanh dương, và khối bên phải được xoay cho mặt xanh dương nằm trên.

Nếu chưa quen ký hiệu R, L, U, D, F, B, xem bài Ký hiệu Rubik cho người mới.

Cách tìm x-cross trong lúc quan sát

Không có công thức nào cho x-cross. SpeedSolving Wiki ghi số công thức của bước này là 0: mọi thứ đều làm bằng trực giác (SpeedSolving Wiki). Thứ tự suy nghĩ dưới đây giúp bạn bắt đầu:

1. Tìm cross trước. Lên kế hoạch cross như bình thường, tốt nhất trong khoảng 8 nước.
2. Đoán viên nào của cặp sẽ "đi theo". J Perm gợi ý: trong lúc tính cross, để ý xem sau cross có góc hoặc cạnh F2L nào sẽ tình cờ nằm đúng chỗ không (J Perm). Nếu có, bạn chỉ cần lo viên còn lại.
3. Sửa lời giải cross cho viên còn lại. Thường chỉ cần đổi một hai nước, ví dụ xoay U ở một thời điểm khác, để viên kia cũng vào đúng chỗ.
4. Không tìm được thì thôi. Làm cross bình thường, và dùng thời gian còn lại để đoán cặp F2L đầu tiên.

Hai ý dưới đây làm bước 3 dễ hơn rất nhiều.

Dùng chỗ trống của cặp

Khi cặp trước phải chưa xong, chỗ của nó (góc trước phải ở tầng dưới và cạnh trước phải ở tầng giữa) là chỗ trống. Một nước R hay F đi qua chỗ trống đó không phá hỏng gì cả. Bạn có thể đưa viên cạnh trắng đi qua, hoặc để tạm một viên của cặp ở đó.

Ý tưởng dùng một chỗ chưa làm như "lỗ khoá" để đưa viên khác vào có tên là keyhole (SpeedSolving Wiki). Cách dùng keyhole trong F2L có ví dụ và hình riêng trong bài Mẹo F2L nâng cao. Ở x-cross, bạn chỉ cần nhớ: chỗ trống càng nhiều thì bạn càng tự do xoay.

Hình dưới lấy từ lời giải mẫu ở phần sau, lúc còn hai nước. Viên trắng đỏ đang nằm ngay trong chỗ của cặp trước phải, ô trắng hướng ra trước, còn góc của cặp ở chỗ khác. Nước R' đưa viên trắng đỏ xuống mặt dưới qua chỗ trống đó, đồng thời đưa cạnh xanh lá, cam vào đúng chiều. Nước D2 sau đó hoàn thành tất cả.

1. Bạn đang có (đầu vào)
3. Sau công thức

Điều ngược lại cũng đúng: khi cặp đã vào chỗ, mọi nước R và F đều làm nó rời ra. Vì vậy người chơi thường đưa cặp vào sau cùng, hoặc đưa nó vào bằng chính nước D cuối cùng của cross, như lời giải mẫu dưới đây.

Xoay D cuối cùng: cặp cũng đi theo

Bài cross đã nói ý quan trọng nhất: các viên cạnh trắng chỉ cần đúng thứ tự với nhau, nước D cuối cùng sẽ đưa tất cả về chỗ. Góc trắng cũng nằm ở tầng dưới, nên nó đi theo nước D đó.

Vậy nếu góc trắng, xanh lá, cam đứng đúng vị trí so với các viên cạnh trắng, còn cạnh xanh lá, cam đã nằm đúng ở cạnh trước phải của tầng giữa (nơi nước D không đụng tới), thì một nước D cuối cùng ghép cả cross lẫn cặp cùng lúc.

Hình dưới là lời giải mẫu lúc chỉ còn nước D2. Bốn viên cạnh trắng và góc trắng, xanh lá, cam đều lệch nửa vòng nhưng đúng thứ tự với nhau. Cạnh xanh lá, cam đã ở đúng chỗ trong tầng giữa và không bị nước D2 đụng tới.

1. Bạn đang có (đầu vào)
3. Sau công thức

Lời giải mẫu: x-cross trong 6 nước

Cầm khối với mặt trắng ở dưới, mặt xanh lá ở trước, rồi làm chuỗi xáo trộn:

B F2 L2 F D L' U' F' D' B2 R2 U2 F

Lúc này các viên cần ghép nằm như sau:

• Trắng xanh lá: tầng trên, ở cạnh sau, ô trắng hướng lên.
• Trắng cam: tầng trên, ở cạnh trái, ô trắng hướng lên.
• Trắng xanh dương: tầng giữa, ở cạnh sau trái, ô trắng hướng sang trái.
• Trắng đỏ: tầng dưới, ở dưới mặt trước, bị lật (ô trắng hướng ra trước).
• Góc trắng, xanh lá, cam: tầng trên, ở góc sau phải, ô trắng hướng lên.
• Cạnh xanh lá, cam: đúng chỗ ở cạnh trước phải nhưng bị lật.

1. Bạn đang có (đầu vào)
3. Sau công thức

Lời giải L2 F' B2 U' R' D2, từng nước:

1. L2: viên trắng cam xuống mặt dưới, ở dưới mặt trái. Cùng lúc, viên trắng xanh dương chuyển sang cạnh trước trái, ô trắng vẫn hướng sang trái.
2. F': viên trắng xanh dương xuống mặt dưới, ở dưới mặt trước. Cũng nước này đưa viên trắng đỏ (đang bị lật) lên cạnh trước phải với ô trắng hướng ra trước, và đẩy cạnh xanh lá, cam lên tầng trên. Nước F' đi qua chỗ trống của cặp trước phải, nên không mất gì.
3. B2: viên trắng xanh lá xuống dưới mặt sau. Cùng lúc, góc trắng, xanh lá, cam xuống góc sau trái của tầng dưới, ô trắng hướng xuống.
4. U': đưa cạnh xanh lá, cam ra phía trên mặt phải.
5. R': viên trắng đỏ xuống dưới mặt phải, ô trắng hướng xuống. Cạnh xanh lá, cam cũng xuống cạnh trước phải, lần này đúng chiều. Đây lại là một nước đi qua chỗ trống: góc của cặp đang ở chỗ khác.
6. D2: cả mặt dưới quay nửa vòng. Bốn viên cạnh trắng và góc trắng, xanh lá, cam vốn đã đúng thứ tự với nhau, nên cùng về đúng chỗ. Cạnh xanh lá, cam đứng yên ở tầng giữa và khớp với góc. Xong x-cross.

Chúng tôi cho máy tìm hết mọi lời giải trên trình mô phỏng với chuỗi xáo trộn này:

• Cross riêng ngắn nhất là 5 nước.
• Nếu làm một cross 5 nước rồi mới ghép cặp trước phải, cách nhanh nhất vẫn tốn thêm 5 nước, tổng cộng 10.
• X-cross ngắn nhất là 6 nước, như lời giải trên.

Nghĩa là chỉ thêm một nước so với cross, bạn tiết kiệm được 4 nước so với làm riêng từng bước.

Tự luyện: x-cross không tốn thêm nước nào

Giữ cách cầm như trên và làm chuỗi xáo trộn:

D' L2 D B2 F D B R' B2 L B2 R' U

Lần này hãy làm cặp sau phải: góc trắng, xanh dương, cam và cạnh xanh dương, cam. Cross ngắn nhất của chuỗi này là 6 nước. Thử tìm x-cross trước khi đọc tiếp.

Một lời giải là B2 D2 L F D B': cũng 6 nước, nghĩa là cặp sau phải đi kèm cross mà không tốn thêm nước nào. Để ý nước B' cuối cùng: nó đưa viên trắng xanh dương xuống đúng chỗ và đồng thời đưa cả cặp sau phải về. Trình mô phỏng xác nhận không có x-cross nào ngắn hơn 6 nước cho cặp này.

1. Bạn đang có (đầu vào)
3. Sau công thức

Color neutral là gì?

Color neutral (trung lập màu) là khả năng bắt đầu lượt giải bằng cross của bất kỳ màu nào, chứ không chỉ màu trắng. SpeedSolving Wiki chia làm hai mức (SpeedSolving Wiki):

• Dual color neutral: giải được với một cặp màu đối nhau, ví dụ trắng hoặc vàng ở dưới.
• Full color neutral: giải được với cả sáu màu.

Lý do rất đơn giản: càng có nhiều màu để chọn, càng dễ gặp một cross ngắn hoặc một x-cross dễ. SpeedSolving Wiki đưa ra số nước trung bình của lời giải cross ngắn nhất (SpeedSolving Wiki):

• Chỉ dùng một màu: 5,81 nước.
• Chọn giữa hai màu đối nhau: 5,39 nước.
• Chọn trong cả sáu màu: 4,81 nước.

Thử với chuỗi tự luyện ở trên. Trình mô phỏng cho biết cross trắng ngắn nhất là 6 nước, cross vàng cũng 6, nhưng cross xanh dương chỉ cần 3 nước. Giữ nguyên cách cầm (trắng dưới, xanh lá trước), làm U B U là chữ thập xanh dương xuất hiện ở mặt sau. Người chơi chỉ dùng màu trắng sẽ bỏ lỡ cross dễ này.

Trong hình dưới, khối bên trái là chuỗi tự luyện vừa xáo, chỉ tô bốn viên cạnh xanh dương. Khối bên phải được xoay cho mặt xanh dương nằm trên để bạn thấy chữ thập. Khi giải thật, bạn sẽ đưa mặt xanh dương xuống dưới rồi làm F2L như thường.

1. Bạn đang có (đầu vào)
3. Sau công thức

Có nên tập color neutral không?

Color neutral có cái giá của nó. SpeedSolving Wiki ghi lại rằng khi CFOP phổ biến từ cuối thập niên 1990, phần lớn người chơi hàng đầu dùng một màu cố định, vì quen một màu giúp nhìn trước F2L tốt hơn. Từ khoảng 2008 đến 2009, thành tích của Rowe Hessler rồi Feliks Zemdegs làm color neutral được chú ý trở lại (SpeedSolving Wiki).

Một lời khuyên trên trang này được nhiều người đồng ý: cách dễ nhất để thành color neutral là tập ngay từ đầu. Đổi màu sau khi đã quen màu trắng hàng nghìn lượt khó hơn nhiều.

Gợi ý thực tế cho người đang học CFOP:

• Mới học CFOP: tập luôn hai màu trắng và vàng (dual). Bạn chỉ cần quen thêm một màu, nhưng đã có thêm một lựa chọn ở mỗi lượt.
• Đã quen màu trắng nhiều năm: không cần đổi gấp. Hãy dành vài lượt mỗi ngày cho màu vàng, và chỉ dùng trong giải khi bạn nhanh ngang màu trắng.
• Chơi khối 2x2: theo SpeedSolving Wiki, ở các khối nhỏ như 2x2, color neutral gần như là chuẩn.

Bài tập luyện x-cross

1. Quan sát không giới hạn. Xáo khối, tìm cả x-cross trước khi xoay nước nào, rồi làm mà không nhìn lại. Đây cũng là cách J Perm gợi ý để tập đoán cặp đầu tiên (J Perm).
2. Mỗi chuỗi, thử cả bốn cặp. Với cùng một chuỗi xáo trộn, tìm x-cross cho từng cặp (trước phải, trước trái, sau phải, sau trái). Thường sẽ có một cặp dễ hơn hẳn.
3. Viết ra và đếm nước. So x-cross với cross cộng cặp riêng. Nếu x-cross chỉ hơn cross một hai nước, bạn đã tìm được một lời giải tốt.
4. Bấm giờ phần quan sát. Khi đã làm đúng thường xuyên, dùng đồng hồ bấm giờ 3x3 và rút dần thời gian quan sát xuống 15 giây.
5. Tập thêm màu vàng. Mỗi buổi, làm vài lượt với mặt vàng ở dưới để dần thành dual color neutral.

Những lỗi hay gặp

• Cố làm x-cross mọi lượt. Quan sát gần hết thời gian mà vẫn chưa thấy thì làm cross bình thường. Một x-cross quá dài có thể chậm hơn làm cross rồi ghép cặp riêng.
• Đưa cặp vào quá sớm. Cặp đã vào chỗ thì các nước R, F tiếp theo làm nó rời ra. Hãy để chỗ trống càng lâu càng tốt.
• Quên rằng nước D di chuyển cả góc. Góc của cặp nằm ở tầng dưới, nên nó quay cùng các viên cạnh trắng. Cạnh của cặp ở tầng giữa thì không.
• Xoay nhầm một nước. Lời giải đã tính nhưng tay xoay nhầm một nước là cả kế hoạch hỏng. Tập làm chậm và chính xác trước khi làm nhanh.

Bước tiếp theo

Sau x-cross, bạn còn ba cặp F2L. Bài CFOP là gì có lộ trình học chung, và bài tiếp theo trong loạt CFOP sẽ nói về F2L trực giác: ghép cặp mà không cần học thuộc công thức.

Với ứng dụng EasyRubic, bạn có thể quét khối thật bằng camera và xem lời giải từng bước trên khối 3D. Tải EasyRubic và thử tìm x-cross cho chuỗi xáo trộn tiếp theo của bạn.

Video tham khảo

Muốn xem bằng hình ảnh chuyển động? Video ngắn dưới đây của kênh JIAYANG trên YouTube minh hoạ thêm cho nội dung bài. Video thuộc về kênh đó và được nhúng trực tiếp từ YouTube.

Nguồn tham khảo

• XCross (SpeedSolving.com Wiki)
• Cross (SpeedSolving.com Wiki)
• Color neutrality (SpeedSolving.com Wiki)
• Keyhole F2L (SpeedSolving.com Wiki)
• Advanced Cross – J Perm
• WCA Regulations