TPS Rubik là gì? Cách tính và bao nhiêu TPS là nhanh

Tóm tắt nhanh

TPS là gì?

Theo Speedsolving Wiki, TPS là số nước xoay trung bình trong một giây, tính cho một công thức hoặc cả một lượt giải.

Cách tính rất đơn giản:

TPS = số nước xoay : số giây

Ví dụ minh hoạ: bạn giải xong trong 90 giây và đếm được 120 nước. TPS của bạn là 120 : 90, khoảng 1,3 nước mỗi giây.

Đảo công thức lại, bạn có điều quan trọng nhất của bài:

Thời gian giải = số nước : TPS

Muốn giải nhanh hơn, bạn có hai cách: xoay nhanh hơn (tăng TPS), hoặc dùng ít nước hơn. Bảng dưới đây tính sẵn thời gian giải cho vài trường hợp, chỉ bằng phép chia ở trên:

Đọc theo hàng ngang là tác dụng của việc xoay nhanh hơn. Đọc theo cột dọc là tác dụng của việc bớt nước. Ô cuối cùng, 60 nước ở 10 TPS mất 6 giây, chính là ví dụ Feliks Zemdegs dùng trong bài What Are The Limits? trên CubeSkills.

Đếm nước thế nào?

Một nước là một lần xoay một mặt. Ví dụ dưới đây là 4 nước: R, U, R' và U'. Chuỗi bốn nước này có tên riêng là sexy move.

1. Bạn đang có (đầu vào)
3. Sau công thức

Có vài cách đếm khác nhau, gọi là "metric". Speedsolving Wiki mô tả bốn cách thường gặp:

Khi tính TPS, người chơi thường dùng HTM hoặc STM. Với người mới chỉ xoay các mặt ngoài, hai cách này cho cùng một kết quả: mỗi chữ cái trong công thức là một nước, kể cả R2. Xoay cả khối (x, y, z) không được tính, dù nó vẫn tốn thời gian của bạn.

Nếu bạn chưa quen các chữ R, U, F, hãy đọc bài Ký hiệu Rubik cho người mới trước. Các từ như HTM, look-ahead hay PLL đều có trong bài Thuật ngữ Rubik.

Cách tự đo TPS của bạn

Bạn không cần dụng cụ đặc biệt. Có hai cách, mỗi cách cho một con số khác nhau.

Cách 1: đo khi làm một công thức

1. Chọn một công thức bạn thuộc lòng.
2. Đếm số nước của nó (mỗi chữ cái là một nước).
3. Bấm giờ lúc làm, vài lần liền, rồi lấy thời gian trung bình.
4. Chia số nước cho số giây.

Ví dụ, T-perm dưới đây có 14 nước:

R U R' U' R' F R2 U' R' U' R U R' F'

Nếu bạn làm hết trong 2 giây, TPS khi làm công thức này là 14 : 2 = 7.

Cách 2: đo cả một lượt giải

1. Quay video lượt giải, để thấy rõ cả tay và đồng hồ.
2. Xem lại chậm và đếm từng nước, bỏ qua các lần xoay cả khối.
3. Chia tổng số nước cho thời gian trên đồng hồ bấm giờ.

Cách này mất công hơn, nhưng cho con số thật.

Hai con số này luôn khác nhau. TPS khi làm một công thức đã thuộc luôn cao hơn TPS của cả lượt giải, vì trong lượt giải bạn còn phải dừng lại để tìm viên tiếp theo. Khoảng cách giữa hai con số chính là thời gian bạn đang dừng để nghĩ. Khoảng cách càng lớn, bạn càng được lợi khi luyện ít dừng lại hơn là luyện tay nhanh hơn.

TPS bao nhiêu là nhanh?

Không có bảng chuẩn chính thức cho TPS. Nhưng có vài mốc để bạn hình dung:

• Người mới: thường dừng lại nhiều để nghĩ, nên TPS của cả lượt giải thấp hơn rất nhiều so với khi làm một công thức đã thuộc. Ví dụ ở đầu bài (120 nước trong 90 giây) cho TPS khoảng 1,3.
• Mục tiêu sub-30: với cùng lời giải 50 nước như ví dụ của Speedsolving Wiki, 50 : 30 cho thấy bạn cần khoảng 1,7 TPS. Bài Cách giải Rubik nhanh sub-30 có kế hoạch tập cho mốc này.
• Mục tiêu sub-20: Speedsolving Wiki đưa ví dụ một phương pháp trung bình 50 nước. Muốn giải dưới 20 giây, bạn cần TPS ít nhất 2,5. Xem thêm Cách tập Rubik sub-20.
• Người giỏi nhất thế giới: trong bài What Are The Limits? trên CubeSkills, Feliks Zemdegs lấy ví dụ một lời giải 60 nước ở 10 TPS sẽ mất 6 giây. Anh ước tính giới hạn trung bình với phương pháp CFOP vào khoảng 11 đến 12 TPS. Đây là ước tính từ khá lâu, nên hãy xem nó là một mốc tham khảo, không phải kỷ lục. Kỷ lục mới nhất nằm trong bài Kỷ lục thế giới Rubik 2026.

Cũng trong bài đó, Feliks cho biết 100 lượt giải của anh được dựng lại trung bình khoảng 58 nước (STM). Tức là người nhanh nhất cũng không giải với quá ít nước, họ giải với ít chỗ dừng.

Muốn biết thời gian của bạn đang ở đâu so với người khác, đọc bài Thời gian giải Rubik trung bình.

Vì sao ít nước quan trọng hơn xoay nhanh?

Hãy quay lại công thức: thời gian = số nước : TPS.

Với ví dụ 120 nước ở TPS 1,3 (90 giây):

• Nếu bạn bớt được 30 nước mà giữ nguyên tốc độ, còn 90 nước, bạn giải trong khoảng 67 giây.
• Để có cùng kết quả mà không bớt nước nào, bạn phải xoay nhanh hơn khoảng một phần ba.

Bớt nước thường dễ hơn, vì nó đến từ hiểu biết chứ không đến từ tay. Dưới đây là hai ví dụ, mỗi ví dụ có hình trước và sau.

Ví dụ 1: gộp những nước thừa

Người mới hay xoay mặt trên ba lần liền để đưa một viên về đúng chỗ: U U U. Ba lần xoay theo chiều kim đồng hồ cho đúng kết quả như một lần xoay ngược chiều: U'. Bạn tiết kiệm được 2 nước.

Tương tự, xoay R hai lần liền nên viết và làm thành R2, một nước thay cho hai.

Ví dụ 2: một góc trắng, hai cách đưa vào

Ở bước 3 của phương pháp từng tầng, bạn cầm khối mặt vàng ở trên và đưa từng góc trắng xuống đáy.

Khi góc trắng nằm ở tầng trên, bên phải phía trước, và mặt trắng của nó hướng lên trên, cách của người mới là lặp R U R' U' ba lần, tức 12 nước:

Với đúng trường hợp đó, công thức dưới đây đưa góc vào chỗ chỉ với 7 nước:

R U2 R' U' R U R'

Hai cách cùng làm xong tầng trắng, nhưng cách thứ hai bớt 5 nước. Bốn góc là bốn cơ hội như vậy trong mỗi lượt giải. Bạn không cần học cách này ngay: hãy giải thành thạo bằng R U R' U' trước, rồi thêm dần những đường tắt như thế. Bài Cách giải Rubik tầng 1 có hình cho mọi vị trí của viên góc trắng.

Nếu bạn thích chuyện bớt nước, có hẳn một nội dung thi đấu chỉ chấm số nước: Fewest Moves.

Ít dừng lại còn quan trọng hơn nữa

Năm 2022, Kepler Boyce và Cornelis Storm phân tích từng khung hình của 69 video giải Rubik ở nhiều trình độ, cùng với khảo sát 1.385 người chơi (Journal of Emerging Investigators). Họ thấy thời gian giải gắn chặt với số lần đổi tay cầm và xoay cả khối, phần thời gian dừng lại, số nước của dấu cộng, số công thức đã thuộc, tốc độ tay và thời gian nhận ra các trường hợp ở tầng cuối.

Tốc độ tay chỉ là một yếu tố trong danh sách đó. Phần lớn còn lại là dừng lại ít hơn và làm ít động tác thừa hơn.

Vì vậy, khi bạn xem một người giỏi giải, đừng chỉ nhìn tay họ. Hãy để ý rằng gần như họ không bao giờ dừng lại.

Cách tăng TPS mà không mất kiểm soát

Khi đã giải ổn định, bạn có thể luyện tốc độ tay. Ba bài tập đơn giản:

Bài 1: sáu lần R U R' U'

Lặp R U R' U' đúng 6 lần (24 nước) thì khối quay về như cũ. Bắt đầu từ khối đã giải, làm 6 lần và bấm giờ. Nếu khối không về như cũ, bạn đã xoay nhầm ở đâu đó. Sau 3 lần, chỉ còn 4 góc bị lệch, như hình dưới:

1. Bạn đang có (đầu vào)
3. Sau công thức

Làm 24 nước trong 4 giây là bạn đang ở 6 TPS với công thức này. Ghi lại thời gian mỗi ngày để thấy mình tiến bộ.

Bài 2: làm chậm mà không dừng

Giải cả khối với tốc độ chậm nhưng đều, như theo nhịp. Mục tiêu là không có chỗ nào phải dừng hẳn. Đây là cách luyện "nhìn trước" (look-ahead): trong lúc tay đang xoay, mắt đã đi tìm viên tiếp theo. Bài Look-ahead Rubik hướng dẫn kỹ hơn.

Bài 3: luyện công thức bằng ngón tay

Xoay U bằng ngón trỏ thay vì cả bàn tay, và cầm khối sao cho ít phải đổi tay. Ít đổi tay cầm cũng là một trong những yếu tố mà nghiên cứu của Boyce và Storm nhắc tới. Bài Finger trick Rubik chỉ cách gạt từng mặt bằng ngón tay.

!Giữa một công thức U perm: một đầu ngón tay đặt lên tầng trên để gạt nó, tay kia giữ hai tầng dưới Ảnh: [Explodingcreepsr / Wikimedia Commons](https://commons.wikimedia.org/wiki/File:A_speedcube_midway_through_a_U4_style_U_perm_(2).jpg), CC BY-SA 4.0

Một lời khuyên chung: xoay quá sức thì dễ trượt tay, khối bị kẹt, hoặc làm sai công thức. Một lượt giải nhanh nhưng hỏng chậm hơn nhiều so với một lượt giải đều tay. Dùng đồng hồ bấm giờ 3x3 của EasyRubic để theo dõi trung bình của bạn, chứ không chỉ một lượt tốt nhất. Bài Cách tính Ao5, Ao12 giải thích vì sao trung bình đáng tin hơn.

Video tham khảo

Muốn xem bằng hình ảnh chuyển động? Video ngắn dưới đây của kênh BenTheCuber trên YouTube so sánh giải ít nước với xoay nhanh. Video thuộc về kênh đó và được nhúng trực tiếp từ YouTube.

Nguồn tham khảo

• Turns per second – Speedsolving.com Wiki
• Metric – Speedsolving.com Wiki
• What Are The Limits? – Feliks Zemdegs, CubeSkills
• Rubik's cube: What separates the fastest solvers from the rest? – Kepler Boyce, Cornelis Storm, Journal of Emerging Investigators (2022)