ZBLL là gì? Giải tầng cuối Rubik chỉ trong một lần nhìn

ZBLL là gì?

ZBLL viết tắt của Zborowski-Bruchem Last Layer, tức "tầng cuối kiểu Zborowski-Bruchem". Tên lấy từ Zbigniew Zborowski và Ron van Bruchem, hai người đề xuất phương pháp ZB năm 2002, trong đó ZBLL là bước cuối (SpeedSolving Wiki).

Ý tưởng giải tầng cuối trong một bước thì có từ trước. Theo SpeedSolving Wiki, cũng năm 2002, Lars Petrus đề xuất gộp các bước cuối của phương pháp Petrus làm một, và Bernard Helmstetter là người tìm ra bộ công thức đầu tiên. Vì vậy một số người chơi muốn gọi bộ này bằng tên khác, nhưng ZBLL vẫn là tên phổ biến nhất (SpeedSolving Wiki).

Nói gọn: ZBLL = định hướng góc + hoán vị cả tầng cuối, làm cùng lúc. Nó gộp hai bước "làm mặt vàng" và "xếp các mặt bên" thành một.

Cách đọc hình trong bài

• Mặt vàng ở trên, mặt xanh lá ở trước. Trong hình, mặt phải màu cam.
• Mỗi hình có hai khối: khối trái là trường hợp bạn đang có, khối phải là sau khi làm chuỗi nước xoay. Chỉ tầng trên được tô màu, hai tầng dưới tô xám vì đã giải xong.
• Hình chỉ cho thấy mặt trên, mặt trước và mặt phải. Ô vàng ở mặt trái và mặt sau thì đọc theo chữ.

Nếu chưa quen R, U, R', U2, xem bài Ký hiệu Rubik cho người mới. Rw là xoay hai lớp bên phải cùng lúc, nhiều trang viết là chữ thường r.

Khi nào dùng được ZBLL?

ZBLL chỉ dùng được khi bốn viên cạnh của tầng trên đã đúng hướng, tức mặt trên đã có dấu cộng vàng ngay khi bạn xong hai tầng đầu (SpeedSolving Wiki). Nếu bạn từng học cách giải người mới, đó chính là trạng thái sau bước làm dấu cộng vàng:

Điểm khác là với ZBLL, dấu cộng vàng không được làm bằng một công thức riêng. Nó phải có sẵn khi xong hai tầng đầu. Có ba cách để đến được trạng thái đó:

• CFOP bình thường, nhờ may mắn. Theo SpeedSolving Wiki, nếu không chủ động định hướng cạnh, ZBLL chỉ xuất hiện khoảng 1 trong 8 lần giải.
• Phương pháp ZZ. Bước đầu của ZZ (EOLine) định hướng mọi viên cạnh ngay từ đầu, nên lần giải nào cũng kết thúc với dấu cộng vàng. Wikipedia nhắc ZBLL như bước cuối của ZZ, giải tầng cuối với trung bình chỉ hơn 12 nước (Wikipedia). Xem thêm bài phương pháp ZZ.
• Phương pháp ZB, với ZBLS. Khi ghép cặp góc–cạnh cuối cùng của hai tầng đầu, bạn dùng một công thức vừa đưa cặp vào khe vừa định hướng các cạnh tầng trên (phần ZBLS bên dưới).

ZBLL có bao nhiêu trường hợp?

ZBLL có 493 trường hợp, tính cả 21 trường hợp PLL (SpeedSolving Wiki). Trang ZB method của SpeedSolving Wiki ghi là 472, cộng thêm 21 nếu tính PLL (SpeedSolving Wiki). Wikipedia cũng ghi ZBLL cần 493 công thức (Wikipedia).

Các trường hợp được chia theo hình của bốn viên góc, giống hệt bảy trường hợp xoay góc (OCLL) của 2-look OLL, cộng thêm nhóm PLL khi cả bốn góc đã vàng ở trên. Mỗi nhóm lại chia thành 6 nhóm nhỏ, mỗi nhóm nhỏ 12 trường hợp (SpeedSolving Wiki).

Chúng tôi đã đếm lại bằng máy: liệt kê mọi cách sắp tầng cuối khi cạnh đã đúng hướng, rồi gộp những cách chỉ khác nhau ở một nước U trước và sau. Kết quả khớp với con số 493:

• Sune: 72 trường hợp
• Antisune: 72
• U: 72
• T: 72
• L: 72
• Pi: 72
• H: 40 (ít hơn vì hình H đối xứng, nhiều trường hợp trùng nhau khi xoay U2)
• PLL: 21

Theo SpeedSolving Wiki, một công thức ZBLL dài trung bình 12,08 nước nếu tính theo cách giải ngắn nhất (SpeedSolving Wiki).

Mỗi nhóm một ví dụ

Bạn có thể đã biết vài trường hợp ZBLL mà không hay. Mỗi công thức xoay góc của 2-look OLL, khi tình cờ làm xong cả tầng cuối, chính là một trường hợp ZBLL của nhóm đó. Dưới đây là một ví dụ cho mỗi nhóm.

Nhóm Sune

Nhận diện nhóm: đúng một viên góc có ô vàng ở trên. Xoay U cho viên đó về trước bên trái: viên trước bên phải có ô vàng hướng ra trước.

R U R' U R U2 R'

Bài công thức Sune và Antisune nói kỹ về hai nhóm này.

Nhóm Antisune

Nhận diện nhóm: cũng một viên góc vàng ở trên. Đặt viên đó ở trước bên trái: viên trước bên phải có ô vàng hướng sang phải. Trong hình dưới, viên góc vàng ở sau bên phải.

R U2 R' U' R U' R'

Nhóm U

Nhận diện nhóm: hai viên góc cạnh nhau có ô vàng ở trên (trong hình là hai viên phía sau). Hai viên phía trước có ô vàng cùng hướng ra trước.

R2 D R' U2 R D' R' U2 R'

Nhóm T

Nhận diện nhóm: hai viên góc cạnh nhau có ô vàng ở trên. Hai viên còn lại có ô vàng hướng ra ngoài, theo hai chiều ngược nhau. Trong hình, hai viên vàng ở trên nằm bên phải, viên trước bên trái hướng ra trước và viên sau bên trái hướng ra sau.

Rw U R' U' Rw' F R F'

Nhóm L

Nhận diện nhóm: hai viên góc chéo nhau có ô vàng ở trên.

F' Rw U R' U' Rw' F R

Nhóm Pi

Nhận diện nhóm: không viên góc nào vàng ở trên. Hai viên bên trái có ô vàng cùng hướng sang trái, hai viên bên phải thì một hướng ra trước, một hướng ra sau.

R U2 R2 U' R2 U' R2 U2 R

Nhóm H

Nhận diện nhóm: không viên góc nào vàng ở trên. Hai viên bên trái hướng sang trái, hai viên bên phải hướng sang phải.

R U R' U R U' R' U R U2 R'

Với 2-look OLL, những trường hợp như trên chỉ là may mắn: làm xong OCLL thì PLL tự biến mất. ZBLL biến mọi trường hợp thành "may mắn" như vậy, vì bạn đã biết trước công thức cho đúng trường hợp đang có.

Cùng hình góc, khác trường hợp

Đây là điều quan trọng nhất để hiểu ZBLL. Hai trường hợp có thể có mặt trên giống hệt nhau nhưng các ô ở mặt bên khác nhau. Với 2-look, bạn làm cùng một công thức xoay góc, rồi phải làm thêm một PLL. Với ZBLL, mỗi trường hợp có công thức riêng và xong luôn.

Các ví dụ dưới đây đều ghép từ Sune và Antisune, dài 15 nước, chỉ dùng R và U. Chúng không phải công thức nhanh nhất cho từng trường hợp, nhưng dễ nhớ nếu bạn đã thuộc Sune, và đủ để thấy ý tưởng.

Nhóm Pi: Sune, U, Sune

Mặt trên giống nhóm Pi ở trên: không viên góc nào vàng ở trên. Nhưng nếu làm công thức Pi của 2-look, mặt vàng xong mà các mặt bên vẫn lệch, phải làm thêm một PLL. Làm Sune hai lần, xen giữa là U, thì xong cả tầng:

R U R' U R U2 R' U R U R' U R U2 R'

Nhóm U: Sune, U, Antisune

Hai viên góc vàng phía sau, hai viên phía trước cùng hướng ra trước, giống nhóm U ở trên. Công thức U của 2-look không giải xong trường hợp này mà còn để lại một PLL. Chuỗi này giải trọn:

R U R' U R U2 R' U R U2 R' U' R U' R'

Nhóm T: Antisune, U, Sune

Hai viên góc vàng ở trên nằm cạnh nhau, hai viên còn lại hướng ra hai bên:

R U2 R' U' R U' R' U R U R' U R U2 R'

Để ý: chuỗi này và chuỗi của nhóm U dùng đúng hai công thức Sune và Antisune, chỉ đổi thứ tự, mà đã ra hai nhóm khác nhau.

Nhóm L: Sune, U2, Antisune

Hai viên góc vàng ở trên nằm chéo nhau:

R U R' U R U2 R' U2 R U2 R' U' R U' R'

Với cả bốn ví dụ, công thức xoay góc của 2-look chỉ làm xong mặt vàng, còn chuỗi ghép thì xong cả tầng. Đó là lý do ZBLL cần nhận diện thật kỹ cả các ô ở mặt bên, không chỉ mặt trên.

ZBLL so với OLL + PLL và COLL

Có ba cách phổ biến để giải tầng cuối khi đã có dấu cộng vàng:

• OCLL rồi PLL (hai lần nhìn). Ít công thức nhất: 7 công thức xoay góc và 21 PLL. Đây là cách đa số người chơi CFOP đang dùng.
• COLL rồi EPLL. COLL xoay và xếp đúng bốn viên góc cùng lúc, giữ nguyên hướng các cạnh. SpeedSolving Wiki đếm COLL có 42 trường hợp tính cả bản soi gương, 24 nếu không tính (SpeedSolving Wiki). Sau COLL chỉ còn đổi chỗ các viên cạnh.
• ZBLL (một lần nhìn). Ít nước và ít lần dừng nhất, nhưng 493 trường hợp.

Bảng so sánh nhanh:

Cái lợi lớn nhất của ZBLL không chỉ là ít nước, mà là bỏ được một lần dừng để nhìn. Cái giá là trí nhớ: SpeedSolving Wiki ghi rằng chỉ một số ít người từng học trọn bộ ZBLL (SpeedSolving Wiki).

ZBLS và phương pháp ZB

Phương pháp ZB gồm ba phần: giải hai tầng đầu trừ một cặp góc–cạnh, rồi ZBLS, rồi ZBLL (SpeedSolving Wiki).

ZBLS (Zborowski-Bruchem Last Slot, trước đây gọi là ZBF2L, còn có tên EOLS) đưa cặp góc–cạnh cuối vào khe, đồng thời định hướng các cạnh tầng trên. Nhờ vậy lần giải nào cũng kết thúc bằng một ZBLL. SpeedSolving Wiki ghi ZBLS có 302 trường hợp, tương ứng 125 công thức nếu coi bản ngược và bản soi gương là một (SpeedSolving Wiki). Gộp với ZBLL, cả phương pháp ZB cần khoảng 800 công thức; Wikipedia ghi con số 795 (Wikipedia).

Một bản rút gọn của ZBLS là VHLS: ghép cặp trước, rồi đưa cặp vào khe đồng thời định hướng cạnh. Theo SpeedSolving Wiki, đây là một phần nhỏ của ZBLS, chỉ cho một tình huống ghép cặp.

Trang ZB method của SpeedSolving Wiki cũng ghi rằng nhiều người chơi CFOP chỉ học riêng ZBLL, vì nó ghép rất hợp với CFOP, và gần đây một số người chơi hàng đầu Trung Quốc như Xuanyi Geng đã chuyển hẳn sang ZB (SpeedSolving Wiki).

Ai nên học ZBLL?

- Người mới: chưa nên. Hãy giải được bằng khoá học 7 bước rồi lên CFOP với 2-look OLL và PLL. - Người chơi CFOP đã thuộc OLL và PLL đầy đủ: có thể học dần từng nhóm, dùng khi gặp dấu cộng vàng sẵn. - Người chơi ZZ: đáng học nhất, vì lần giải nào cũng có dấu cộng vàng. ## Học ZBLL bắt đầu từ đâu?

1. Thuộc OCLL và PLL trước. SpeedSolving Wiki khuyên học OCLL/PLL hoặc COLL/EPLL trước, để khi gặp trường hợp chưa thuộc bạn vẫn giải nhanh được (SpeedSolving Wiki).
2. Học COLL. Mỗi nhóm nhỏ của ZBLL ứng với một trường hợp COLL, nên thuộc COLL giúp bạn nhận ra nhóm nhỏ nhanh hơn.
3. Học từng nhóm nhỏ 12 trường hợp. Đừng học cả nhóm 72 một lúc. Chọn một nhóm, ví dụ T, và học hết từng nhóm nhỏ của nó trước khi sang nhóm khác.
4. Đừng bỏ qua Sune và Antisune. SpeedSolving Wiki ghi rằng nhiều người bỏ hai nhóm này vì OCLL của chúng đã ngắn, nhưng học chúng vẫn có lợi.
5. Tập nhận diện ở viên góc trước bên phải. Theo SpeedSolving Wiki, cách nhận diện dễ nhất là nhìn viên góc trước bên phải và các ô bên cạnh nó.

Lúc học, hãy tạo trường hợp bằng cách làm ngược công thức từ khối đã giải, như hình "trước" trong bài này. Rồi giải trên đồng hồ bấm giờ 3x3 để xem tầng cuối có nhanh hơn hai lần nhìn không.

Bảng tóm tắt

Mỗi công thức đi kèm hình của trường hợp nó giải.

• Nhóm Sune: R U R' U R U2 R'

• Nhóm Antisune: R U2 R' U' R U' R'

• Nhóm U: R2 D R' U2 R D' R' U2 R'

• Nhóm T: Rw U R' U' Rw' F R F'

• Nhóm L: F' Rw U R' U' Rw' F R

• Nhóm Pi: R U2 R2 U' R2 U' R2 U2 R

• Nhóm H: R U R' U R U' R' U R U2 R'

• Nhóm Pi, trường hợp khác: R U R' U R U2 R' U R U R' U R U2 R'

• Nhóm U, trường hợp khác: R U R' U R U2 R' U R U2 R' U' R U' R'

• Nhóm T, trường hợp khác: R U2 R' U' R U' R' U R U R' U R U2 R'

• Nhóm L, trường hợp khác: R U R' U R U2 R' U2 R U2 R' U' R U' R'

Video tham khảo

Muốn xem bằng hình ảnh chuyển động? Video ngắn dưới đây của kênh DTD Cuber trên YouTube minh hoạ thêm cho nội dung bài. Video thuộc về kênh đó và được nhúng trực tiếp từ YouTube.

Nguồn tham khảo

• ZBLL (SpeedSolving.com Wiki)
• ZB method (SpeedSolving.com Wiki)
• ZBLS (SpeedSolving.com Wiki)
• COLL (SpeedSolving.com Wiki)
• Speedcubing – Wikipedia