Cách ghép cạnh Rubik 5x5: từng ca có hình, cả parity

Cạnh của khối 5x5 gồm những viên nào?

Trên khối 3x3, mỗi cạnh là một viên. Trên khối 5x5, mỗi cạnh là ba viên xếp thành hàng. Theo Wikipedia, cả khối có 36 viên cạnh, chia hai loại:

• 12 viên cạnh giữa, đứng chính giữa mỗi cạnh.
• 24 viên cạnh ngoài, đứng hai bên viên giữa.

Hai loại này không bao giờ đổi chỗ cho nhau. Ghép cạnh là đưa mỗi viên giữa về đứng cùng hai viên ngoài có đúng hai màu của nó, thành một cụm cạnh ba viên.

Một điều nên biết trước: Wikipedia ghi rằng viên cạnh ngoài không thể tự lật tại chỗ, vì hình dạng bên trong của nó không cho phép. Hệ quả là mỗi viên ngoài chỉ khớp với một bên của viên giữa. Đặt nó sang bên kia thì màu sẽ ngược. Cả bài xoay quanh việc đưa viên ngoài vào đúng bên.

Cách đọc hình và ký hiệu

• Mỗi hình gồm hai khối: trước và sau chuỗi nước ghi dưới hình. Chỉ các tâm và cụm cạnh đang nói đến có màu, viên khác tô xám.
• Hình nhìn được mặt trên, mặt trước và mặt phải.
• Cạnh trước-phải là cạnh đứng giữa mặt trước và mặt phải. Cạnh trước-trái là cạnh đứng giữa mặt trước và mặt trái. Mỗi cạnh đứng có nửa trên và nửa dưới, là chỗ của hai viên ngoài.
• Uw là xoay hai lớp trên cùng lúc, Dw là hai lớp dưới. 2R là chỉ lớp thứ hai tính từ bên phải. Dấu ' và số 2 giữ nguyên nghĩa như trong ký hiệu Rubik.

Hai luật an toàn

Sáu tâm đã xong, nên từ đây có hai luật để không phá chúng.

• Lớp ngoài thì xoay thoải mái. Các nước R, L, U, D, F, B không bao giờ phá tâm và không bao giờ tách một cụm cạnh đã ghép.
• Mở Uw hay Dw thì phải đóng lại. Một nước Uw' đứng riêng kéo lệch một hàng tâm. Mọi công thức ghép trong bài đều mở bằng nước xoay hai lớp và đóng bằng nước ngược lại. Đừng dừng giữa chừng.

Bước 1: Chuẩn bị một lần ghép

Mỗi lần ghép cần ba thứ ở ba chỗ.

1. Viên cạnh giữa ở cạnh trước-phải. Chọn một viên giữa chưa đủ cụm và cầm khối cho nó nằm ở đó.
2. Viên ngoài cùng màu ở cạnh trước-trái. Tìm một viên ngoài có đúng hai màu của viên giữa, đưa nó về cạnh trước-trái bằng các nước L, U, D, B. Bốn nước này không chạm vào cạnh trước-phải.
3. Một cạnh chưa ghép ở tầng trên. Công thức sẽ cất cụm vừa ghép lên tầng trên và kéo một cạnh ở đó xuống thế chỗ. Cạnh bị kéo xuống sẽ bị tách ra, nên nó phải là cạnh chưa ghép.

1. Bạn đang có (đầu vào)
3. Sau công thức

Hình trên là cách đưa một viên ngoài từ tầng trên xuống. Viên giữa trắng-cam đứng ở cạnh trước-phải, viên ngoài còn thiếu nằm ở cạnh trên-trái, nửa xa bạn. Một nước L đưa nó xuống nửa trên của cạnh trước-trái. Phần còn lại của chuỗi nước là công thức ghép ở bước 2.

Viên ở tầng trên nhưng chưa ở bên trái thì xoay U trước. Viên ở cạnh dưới-trái lên bằng L', viên ở cạnh sau-trái sang bằng L2. Viên ở tầng dưới thì xoay D để đưa nó sang trái trước.

Kiểm tra màu trước khi ghép. Nhìn màu ở mặt trước của viên ngoài và màu ở mặt phải của viên giữa. Hai màu đó giống nhau thì viên ngoài đang quay đúng chiều. Khác nhau thì nó đang quay ngược, xem bước 3.

Bước 2: Ba công thức ghép

J Perm tóm tắt bước này như sau: đưa các viên cùng màu về tầng giữa, dùng lát trong để chúng gặp nhau, cất cụm đã ghép lên tầng trên, kéo một cạnh chưa ghép xuống, rồi trả lát về để tâm nguyên vẹn (J Perm). Ba công thức dưới đây là ba dạng của ý đó.

Viên ngoài ở nửa trên

1. Bạn đang có (đầu vào)
3. Sau công thức

Viên ngoài đứng ở nửa trên của cạnh trước-trái và quay đúng chiều. Xoay U để cạnh trên-phải là cạnh chưa ghép, rồi làm:

Uw' R U R' Uw

Uw' đẩy viên ngoài sang đứng ngay trên viên giữa. R U R' cất cả cạnh trước-phải lên tầng trên và đưa cạnh trên-phải xuống thế chỗ. Uw trả tâm về. Cụm vừa ghép nằm ở cạnh trên-trái.

Ruwix dạy đúng chuỗi này cùng bản đối xứng của nó, và nhắc đừng làm tách những viên đã ghép (Ruwix). Trong hình, viên giữa đã có sẵn viên ngoài ở nửa dưới, nên sau công thức cụm đủ ba viên.

Viên ngoài ở nửa dưới

1. Bạn đang có (đầu vào)
3. Sau công thức

Viên ngoài đứng ở nửa dưới của cạnh trước-trái. Lần này cạnh bị kéo xuống là cạnh trên-sau, nên xoay U để cạnh trên-sau là cạnh chưa ghép, rồi làm:

Dw R U R' Dw'

Cụm vừa ghép nằm ở cạnh trên-trước. Hai công thức khác nhau ở chỗ này vì Uw' xoay luôn mặt trên, còn Dw thì không.

Cả hai viên ngoài cùng lúc

1. Bạn đang có (đầu vào)
3. Sau công thức

Nếu cả hai viên ngoài đã đứng ở cạnh trước-trái, một viên nửa trên, một viên nửa dưới, và cùng quay đúng chiều, bạn ghép luôn một lần. Cạnh trên-phải phải là cạnh chưa ghép. Làm:

Uw' Dw R U R' Uw Dw'

Uw' Dw dời hai lát chứa hai viên ngoài sang phải, lát giữa đứng yên. Ba viên thẳng hàng, R U R' cất chúng đi, Uw Dw' trả tâm về. Cụm nằm ở cạnh trên-trái.

Chỗ đó đang có viên khác thì sao?

Không sao cả. Nếu nửa bạn định ghép vào đang có một viên lạ đứng cạnh viên giữa, công thức đẩy viên lạ ra, và khi xong thì viên lạ quay về đúng chỗ cũ của nó ở cạnh trước-phải. Bạn không cần dọn chỗ trước.

Ghép được một viên ngoài thì cụm mới có hai viên. Đưa cụm đó trở lại cạnh trước-phải bằng U và R', tìm viên ngoài thứ hai, rồi ghép tiếp.

Bước 3: Viên ngoài quay ngược chiều

Viên ngoài có đúng hai màu nhưng màu mặt trước của nó khác màu mặt phải của viên giữa. Nếu cứ ghép, bạn được một cụm hai màu lẫn lộn.

Cách sửa: lật cả cạnh trước-trái bằng công thức tay trái

L' U' L F' L F L'

Công thức này lật cạnh trước-trái tại chỗ: viên ở nửa trên xuống nửa dưới, viên ở nửa dưới lên nửa trên, và màu của chúng đổi mặt. Nó chỉ dời chỗ các cạnh của tầng trên, không tách cụm nào và không đụng tới cạnh trước-phải.

1. Bạn đang có (đầu vào)
3. Sau công thức

Trong hình, viên ngoài ở nửa trên, quay ngược. Sau khi lật, nó xuống nửa dưới và quay đúng, nên bạn ghép bằng Dw R U R' Dw'.

1. Bạn đang có (đầu vào)
3. Sau công thức

Ngược lại, viên ngoài ở nửa dưới và quay ngược. Sau khi lật, nó lên nửa trên, bạn ghép bằng Uw' R U R' Uw.

Công thức lật dời chỗ các cạnh ở tầng trên, nên sau khi lật hãy nhìn lại và xoay U để cạnh thế chỗ vẫn là cạnh chưa ghép.

Bản tay phải của công thức lật là R U R' F R' F' R, J Perm dùng nó để lật cạnh trước-phải. Bạn sẽ cần nó ở hai cạnh cuối.

Khi tầng trên hết cạnh chưa ghép

Càng về cuối, tầng trên càng toàn cụm đã xong. J Perm có một mẹo gọn: lật ngược cả khối, vì tầng dưới thường còn cạnh chưa ghép. Với những cạnh cuối cùng, khi cả tầng trên lẫn tầng dưới đều hết, J Perm dùng kiểu "đẩy lát, lật, trả lát". Mục tiếp theo vẽ đúng kiểu đó.

Mốc để nhớ: còn ba cạnh chưa ghép thì vẫn làm bước 2 được, một cạnh ở trước-phải, một ở trước-trái, một ở tầng trên. Còn hai thì sang mục dưới.

Hai cạnh cuối

Đặt hai cạnh chưa ghép ở trước-trái và trước-phải bằng các nước lớp ngoài. Mỗi cạnh có viên giữa của mình, còn bốn viên ngoài nằm lẫn vào nhau.

Không còn cạnh nào để thế chỗ, nên bạn dùng công thức ghép có chèn nước lật ở giữa. Nó đổi chỗ hai viên ngoài nằm chéo nhau và không tách cụm nào ở tầng trên.

Viên lạ ở trên-trái và dưới-phải

1. Bạn đang có (đầu vào)
3. Sau công thức

Nhìn cạnh trước-trái. Viên ngoài nào không mang hai màu của viên giữa bên trái là viên lạ. Trong hình, viên lạ bên trái ở nửa trên, viên lạ bên phải ở nửa dưới. Làm:

Uw' R U R' F R' F' R Uw

Hai viên lạ đổi chỗ cho nhau, mỗi viên về đúng cạnh của nó.

Viên lạ ở dưới-trái và trên-phải

1. Bạn đang có (đầu vào)
3. Sau công thức

Hình đối xứng theo chiều dọc: viên lạ bên trái ở nửa dưới, viên lạ bên phải ở nửa trên. Làm:

Dw R U R' F R' F' R Dw'

Hai viên lạ nằm ngang nhau

1. Bạn đang có (đầu vào)
3. Sau công thức

Hai viên lạ cùng ở nửa trên (như hình) hoặc cùng ở nửa dưới. Công thức đổi chỗ chỉ đổi hai viên chéo nhau, nên lật cạnh trước-phải trước bằng R U R' F R' F' R. Viên lạ bên phải sang nửa còn lại, bạn có một trong hai hình ở trên.

Cách làm chắc chắn ra

1. Nhìn cạnh trước-trái. Không có viên lạ thì sang bước 4.
2. Viên lạ bên phải có nằm chéo với viên lạ bên trái không? Nếu nằm ngang nhau, lật cạnh trước-phải.
3. Viên lạ bên trái ở nửa trên thì làm công thức có Uw, ở nửa dưới thì làm công thức có Dw. Quay lại bước 1.
4. Giờ mỗi cạnh chỉ còn viên của chính nó. Cạnh nào ba viên khớp màu là xong. Cạnh nào viên giữa đúng mà hai viên ngoài ngược màu thì làm công thức parity ở mục dưới.

Chúng tôi cho trình mô phỏng chạy hết 96 cách sắp xếp có thể có của sáu viên trong hai cạnh cuối. Bốn bước trên ghép xong cả 96 cách, với nhiều nhất hai lần đổi chỗ, mỗi lần kèm nhiều nhất một lần lật.

Parity cạnh: hai viên ngoài ngược màu

Cụm cạnh cuối trông gần đúng: viên giữa đúng, hai viên ngoài mang đúng hai màu nhưng ngược mặt. Lật cả cạnh không giúp gì, vì ba viên lật cùng nhau. Cũng không có nước lớp ngoài nào sửa được.

J Perm gọi đây là parity của 5x5: cuối bước ghép cạnh còn đúng một cạnh chưa xong (J Perm). Cầm lại khối sao cho cạnh đó nằm ở trên-trước, rồi làm:

2R2 B2 U2 2L U2 2R' U2 2R U2 F2 2R F2 2L' B2 2R2

Công thức đổi chỗ đúng hai viên ngoài của cạnh trên-trước. Mọi viên cạnh và viên góc khác đứng yên. Đây cũng là công thức trong bài cách giải Rubik 5x5 cho người mới, và nó cùng họ với công thức OLL parity của parity Rubik 4x4.

Công thức parity của J Perm

1. Bạn đang có (đầu vào)
3. Sau công thức

J Perm dùng một chuỗi khác, xoay hai lớp thay vì một lát trong:

Rw U2 x Rw U2 Rw U2 3Rw' U2 Lw U2 Rw' U2 Rw U2 Rw' U2 Rw'

Chữ x ở giữa là nghiêng cả khối về phía sau một nấc, 3Rw' là xoay ba lớp bên phải. Trên trình mô phỏng, chuỗi này cũng đổi chỗ hai viên ngoài của cạnh trên-trước. Nó còn đổi chỗ cụm cạnh trên-trái với cụm cạnh trên-phải, nhưng không tách cụm nào, nên với bước ghép cạnh thì không sao. Chọn bản nào tay bạn xoay trôi hơn.

Gặp parity nhiều đến mức nào?

Trong 96 cách sắp xếp của hai cạnh cuối, 48 cách cần đúng một lần công thức parity, 24 cách không cần, và 24 cách cần hai lần vì cả hai cạnh cùng ngược. Tức là bạn sẽ gặp nó thường xuyên, nên học thuộc một trong hai bản.

Ruwix viết rằng khối 5x5 không có parity vì có viên trung tâm cố định. Hai nguồn không mâu thuẫn: theo Wikipedia, các lỗi parity của 4x4 không thể xảy ra sau khi khối lẻ đã quy về 3x3. Ca hai viên ngoài ngược màu nằm ở bước ghép cạnh, trước lúc đó.

Lỗi hay gặp khi ghép cạnh 5x5

• Quên kiểm tra cạnh thế chỗ. Ghép xong một cụm thì một cụm cũ ở tầng trên lại bị tách. Với hai công thức mở bằng Uw', cạnh thế chỗ là trên-phải. Với công thức mở bằng Dw, đó là trên-sau.
• Ghép viên quay ngược. Luôn so màu mặt trước của viên ngoài với màu mặt phải của viên giữa.
• Dừng giữa công thức. Tâm lệch một hàng. Làm nốt nước đóng là tâm về chỗ.
• Lật cạnh để sửa parity. Không được. Hai viên ngoài ngược màu chỉ sửa bằng công thức parity.

Ghép xong 12 cạnh thì làm gì?

Từ đây chỉ xoay lớp ngoài và giải như khối 3x3, xem bước 3 của cách giải Rubik 5x5 cho người mới. Tin vui là sau khi ghép xong cạnh, khối 5x5 không còn parity nào nữa.

Khi đã ghép đều tay, bạn có thể tìm hiểu kiểu ghép Freeslice. Theo Speedsolving.com Wiki, đây là kiểu phổ biến nhất cho các khối lớn hơn 4x4 và gần như mọi người chơi hàng đầu đều dùng nó ở mức nào đó (Speedsolving.com Wiki). Nếu bạn chưa quen ghép cạnh, hãy tập trên khối ít viên hơn với bài ghép cạnh Rubik 4x4.

Muốn biết bước ghép cạnh chiếm bao nhiêu thời gian, hãy bấm giờ riêng bước này trên bộ đếm giờ. Với ứng dụng EasyRubic, bạn có thể học khối 3x3 từng bước trên khối 3D trước khi lên khối lớn. Tải EasyRubic.

Video tham khảo

Kênh Ng Xu Xian có một video ngắn về ca parity cạnh của khối 5x5, ca cuối cùng của bước ghép cạnh.

https://www.youtube.com/watch?v=eyc10A3Mefs Video: "How to solve 5x5 edge parity | Tutorial #cubingshorts #cube" – kênh Ng Xu Xian trên YouTube.

Nguồn tham khảo

• How To Solve the 5x5 Rubik's Cube – J Perm
• 5x5x5 Rubik's Cube: How To Solve The Professor's Cube – Ruwix
• Professor's Cube – Wikipedia
• Edge pairing – Speedsolving.com Wiki