Cách xáo Rubik chuẩn WCA: đọc chuỗi xáo cho người mới

Chuỗi xáo (scramble) là gì?

Chuỗi xáo là một dãy nước xoay viết bằng ký hiệu, ví dụ:

D2 F' R2 U' L2 B2 U F2 D' R2 B L' U2 F' R D' B2 R' U L

Bạn bắt đầu từ khối đã giải và làm đúng dãy nước đó. Ai làm đúng cũng sẽ có cùng một khối đã xáo. Nhờ vậy, hai người ở hai nơi có thể giải cùng một trường hợp và so thời gian một cách công bằng.

Hình dưới là khối đã giải, sau khi làm đúng chuỗi xáo ở trên, phải trông như hình bên trái. Hình bên phải cho thấy làm chuỗi ngược lại thì khối về như cũ (phần sau sẽ giải thích cách làm ngược).

1. Bạn đang có (đầu vào)
3. Sau công thức

Theo Speedsolving Wiki, chuỗi xáo 3x3 chính thức thường dài khoảng 20 nước.

Đọc ký hiệu trong chuỗi xáo

Chuỗi xáo dùng đúng ký hiệu của các công thức. Luật WCA (điều 12a) định nghĩa sáu chữ cái cho sáu mặt:

• Chữ đứng một mình (R): xoay mặt đó 90 độ theo chiều kim đồng hồ, khi bạn nhìn thẳng vào mặt đó.
• Có dấu phẩy trên (R'): xoay 90 độ ngược chiều kim đồng hồ.
• Có số 2 (R2): xoay nửa vòng (180 độ). Chiều nào cũng được, kết quả như nhau.

Ví dụ, nước R xoay mặt phải. Hình dưới cho thấy một nước R biến khối bên trái thành khối bên phải:

1. Bạn đang có (đầu vào)
3. Sau công thức

Mặt sau (B) và mặt dưới (D) dễ xoay nhầm chiều nhất, vì bạn không nhìn thẳng vào chúng. Mẹo: tưởng tượng bạn đi vòng ra sau khối, hoặc chui xuống dưới khối, rồi xoay theo chiều kim đồng hồ từ chỗ đó. Nếu chưa quen các chữ này, hãy đọc bài Ký hiệu Rubik cho người mới trước.

Cầm khối đúng chiều: trắng trên, xanh lá trước

Điều 4d1 trong luật WCA ghi rằng khối NxNxN được xáo khi mặt trắng ở trên và mặt xanh lá ở trước. Với khối phối màu thông dụng, khi cầm như vậy thì mặt đỏ ở bên phải, cam bên trái, xanh dương ở sau và vàng ở dưới.

Nếu khối của bạn không có màu trắng, luật cho dùng màu sáng nhất ở trên. Nếu không có xanh lá, dùng màu tối nhất cạnh mặt trên ở trước. Luật còn nói rõ: trên khối thay trắng bằng đen, màu đen là màu tối nhất, không được coi là màu trắng.

Bạn chỉ cần nhìn tâm của mặt trên và mặt trước. Tâm không bao giờ đổi chỗ khi xoay mặt, nên trên khối đã giải hay chưa giải, tâm vẫn cho bạn biết cách cầm.

Cách xáo Rubik từng bước

1. Giải khối trước. Chuỗi xáo chỉ đúng khi bắt đầu từ khối đã giải.
2. Cầm khối trắng trên, xanh lá trước. Từ đây đến hết chuỗi, không xoay cả khối trong tay.
3. Làm từng nước, theo thứ tự. Đọc chậm, mỗi lần một nước. Có thể đọc thành tiếng, hoặc dùng ngón tay chỉ vào nước đang làm.
4. Đếm lại. Chuỗi xáo 3x3 có khoảng 20 nước. Nếu làm xong mà còn chữ chưa đọc, bạn đã bỏ sót ở đâu đó.
5. So với hình. Nếu chương trình có hình khối đã xáo, đặt khối của bạn cạnh hình và so mặt trên, mặt trước, mặt phải.

Làm thử với chuỗi ở đầu bài. Kết quả đúng là hình bên trái dưới đây:

1. Bạn đang có (đầu vào)
3. Sau công thức

Ở giải đấu cũng vậy: điều 4g yêu cầu người xáo kiểm tra lại khối sau khi xáo. Nếu khối sai, họ phải sửa, ví dụ giải lại rồi xáo lại.

Xáo sai thì sửa thế nào?

Nếu biết mình sai ở nước nào, bạn có thể làm ngược để quay lại. Quy tắc làm ngược một dãy nước:

• Đi từ cuối lên đầu.
• Đổi chiều mỗi nước: R thành R', R' thành R. Nước có số 2 giữ nguyên.

Ví dụ, ngược của R U F' là F U' R'.

1. Bạn đang có (đầu vào)
3. Sau công thức

Làm ngược cả chuỗi ở đầu bài, bạn có:

L' U' R B2 D R' F U2 L B' R2 D F2 U' B2 L2 U R2 F D2

Làm dãy này trên khối đã xáo đúng, khối sẽ về trạng thái đã giải, như hình đầu bài. Nếu không biết sai ở đâu, cách chắc chắn nhất là giải lại rồi xáo lại từ đầu, giống như luật WCA làm.

Những lỗi hay gặp khi xáo

Cầm sai chiều

Đây là lỗi phổ biến nhất. Cùng chuỗi xáo ở trên, nhưng nếu bạn cầm vàng ở trên (xanh lá vẫn ở trước), bạn sẽ được một khối khác hẳn. Hình dưới vẽ khối được cầm theo đúng cách sai đó:

1. Bạn đang có (đầu vào)
3. Sau công thức

So với hình đúng ở trên, các mặt không giống nhau, kể cả khi bạn lật khối lại cho trắng lên trên. Người mới hay cầm vàng ở trên vì phương pháp từng tầng giải mặt trắng ở dưới. Hãy nhớ: xáo trắng trên, giải thì cầm sao cũng được.

Sai một nước

Chỉ cần sai một nước là cả khối khác đi. Ví dụ, nếu ở nước thứ tư bạn làm U thay vì U', mọi nước còn lại đúng, bạn sẽ được khối bên trái dưới đây thay vì khối đúng:

1. Bạn đang có (đầu vào)
3. Sau công thức

Những nước dễ nhầm: R' với R, và B, D (mặt bạn không nhìn thấy). Đọc chậm ở những nước này.

Xoay cả khối giữa chừng

Khi xoay B hay L, nhiều người nghiêng cả khối để dễ nhìn rồi quên trả lại. Từ lúc đó, mọi nước sau đều xoay nhầm mặt. Hãy giữ khối cố định và đưa ngón tay tới mặt cần xoay.

Bỏ sót hoặc làm lặp một nước

Thường xảy ra khi chuỗi có nhiều nước giống nhau gần nhau, như R2 ... R2. Đếm nước, hoặc che phần đã làm bằng ngón tay.

Vì sao WCA xáo bằng máy tính?

Theo điều 4b, chuỗi xáo ở giải đấu phải được tạo bằng chương trình xáo chính thức của WCA, phiên bản hiện hành. Chương trình đó là TNoodle, do WCA phát triển và công bố mã nguồn trên GitHub. Theo trang dự án, chỉ phần tạo chuỗi xáo là chính thức, và giải đấu không được dùng bản tự sửa.

Luật còn có thêm vài điều để giữ công bằng:

• Không chọn lọc (4b1). Ban tổ chức không được xem trước, lọc, hay tạo lại bộ chuỗi xáo để có bộ "dễ" hoặc "công bằng" hơn.
• Giữ bí mật (4b2). Trước khi một nhóm thi bắt đầu, chỉ trọng tài WCA (Delegate) được xem chuỗi xáo. Ban tổ chức nên che chỗ xáo khối, để thí sinh không nhìn thấy người xáo và khối đang xáo.
• Cùng nhóm, cùng chuỗi (1h). Thí sinh trong cùng một nhóm giải cùng các chuỗi xáo, nên không ai được khối dễ hơn người khác. Bạn có thể đọc thêm về quy trình một lượt thi trong bài Thi đấu Rubik WCA.

Random-state: mọi trạng thái đều có cơ hội như nhau

Có hai cách tạo chuỗi xáo:

• Xoay ngẫu nhiên (random-move): chọn bừa khoảng 20 đến 25 nước. Dễ làm, nhưng một số trạng thái xuất hiện thường hơn các trạng thái khác.
• Trạng thái ngẫu nhiên (random-state): máy chọn ngẫu nhiên một trạng thái trong tất cả các trạng thái có thể của khối, rồi tìm một dãy nước dẫn tới trạng thái đó.

Speedsolving Wiki giải thích rằng cách thứ hai cho một trạng thái hoàn toàn ngẫu nhiên, không thiên về những lời giải dễ. Wiki cũng ghi rằng chuỗi 25 nước xoay ngẫu nhiên, vẫn hay dùng khi luyện tập, thì "kém ngẫu nhiên hơn một chút" so với chuỗi chính thức.

Điều 4b3 của WCA yêu cầu chuỗi xáo chính thức cho ra một trạng thái ngẫu nhiên, trong số các trạng thái cần ít nhất 2 nước để giải. Nói cách khác, bạn sẽ không bao giờ gặp ở giải một khối chỉ cần 1 nước là xong.

Xáo các khối khác

Cách cầm (trắng trên, xanh lá trước) giống nhau cho mọi khối NxNxN. Khác nhau ở chỗ chuỗi xáo trông thế nào.

Rubik 2x2

Theo Speedsolving Wiki, chuỗi xáo 2x2 chính thức chỉ dùng ba mặt R, U và F. Điều 4b3 còn yêu cầu trạng thái của khối 2x2 phải cần ít nhất 4 nước để giải. Một chuỗi có dạng như vậy:

U2 F R' U F2 R U' F' R2

1. Bạn đang có (đầu vào)
3. Sau công thức

Hình bên trái là khối 2x2 sau khi làm chuỗi trên từ khối đã giải.

Rubik 4x4 trở lên

Khối lớn thêm các nước xoay hai lớp ngoài cùng, viết có chữ w (điều 12a2), ví dụ Rw là xoay mặt phải cùng lớp kế bên. Một đoạn ví dụ trong chuỗi xáo 4x4:

R Uw2 F' Rw U2 Fw

1. Bạn đang có (đầu vào)
3. Sau công thức

Theo điều 4b3, 4x4 cũng dùng chuỗi random-state. Riêng 5x5, 6x6 và 7x7 dùng chuỗi xoay ngẫu nhiên. Speedsolving Wiki ghi độ dài là 60 nước cho 5x5, 80 cho 6x6 và 100 cho 7x7.

Xáo khi tự luyện tập

Ở nhà, bạn không cần TNoodle. Vài lời khuyên:

• Đừng xoay bừa bằng tay. Xoay bừa thường để lại nhiều viên gần đúng chỗ, và bạn không thể giải lại cùng trường hợp đó để so sánh. Dùng chuỗi xáo từ một chương trình.
• Dùng [đồng hồ bấm giờ 3x3](/vi/timer/3x3) của EasyRubic. Mỗi lượt, đồng hồ đưa ra một chuỗi xáo mới cùng hình khối đã xáo để bạn so. Chuỗi 3x3 của đồng hồ dài 20 nước và được tạo bằng cách xoay ngẫu nhiên, không lặp lại một mặt hai lần liền. Như vậy là đủ tốt để luyện tập, dù không hoàn toàn giống chuỗi random-state của giải đấu.
• Luyện xáo đúng ngay từ đầu. Ở giải, bạn không tự xáo khối của mình. Nhưng nếu sau này bạn giúp ban tổ chức làm người xáo, xáo nhanh và đúng là kỹ năng cần có.

Nguồn tham khảo

• WCA Regulations (Article 4: Scrambling; Article 12: Notation)
• TNoodle – official WCA scramble program, World Cube Association (GitHub)
• Scrambling – Speedsolving.com Wiki
• Random State Scramble – Speedsolving.com Wiki